ZOCULSIN is a non-profit voluntary organisation for preservation & development of Zo language. NOTE: All the articles in this blog are copyrighted,retrieval, printing or copying them in any form without the prior permission of the author or ZOCULSIN is liable to be prosecuted under the Copy Right Act. Correspondence address: 15/28, Old Rajindernagar, New Delhi-110060, India. It is I.Tax exempt & eligible u/s 80G of IT Act 1961, for Donations. E-MAIL: zoculsin@gmail.com
Monday, April 15, 2013
Philip Thanglienmang has been awarded Doctorate of Philosophy by Jawaharlal Nehru University, New Delhi, India
Saturday, November 17, 2012
TEDIM HING KIPAT DAN
Saturday, September 29, 2012
I HINA (OUR IDENTITY) I LAI/HAM (OUR LITERATURE) I POM, LETKHAN,ACCEPT LOU ZIEH IN KI THUTUO NA TAWM.
Sia. JohnPauno (zo)
Malaysia
Wednesday, September 12, 2012
ZO kici pen
ahihi.
ken ka mu dan pawl khat ang kikuppi ing ei.
Zo leh Zou Pumkhatna Diinga Ketot Thupi (A Fundamental Step to Zo and Zou Unification) Centralized Zo/Zou Literature Society
Zo leh Zou Pumkhatna Diinga Ketot Thupi (A Fundamental Step to Zo and Zou Unification) Centralized Zo/Zou Literature Society

Thupatna: November 03, 2008 ni’a ka blog a Nangpi thugel, “U Khai, Burma lam i minam ZO teng tawh kizop nate hinghoi to nang in, i kipum khat thei nang in, PUZO Site ading Article te hing at tam to leh” ka ngaisut chiengin ka lungsim sungah thu-le-laa phabepkhat ang kikaikhawm dendun hi.
Ka ngaisutna masapen ahileh eite khu luipi pangkhat tuoh a khosa, khatlang leh khatlang kikawmtuo theina diing lah gunkuong bawl theilou, lei zong daw theilou, hilezong gunkuong khat umleh luigal khatlang a haw diinga mansa, lei kidaw leh azui diinga mansa chidan a um hilei kilawm kasa hi. Ka ngaidan in gunkuong sui diing khutsiemte kisam, lei bawl diing engineer-te kisam ahimaw chi ngaidan ang pie hi. Tua kang kisahna pen gunkuong sui diinga kithawi hilou leh lei bawl diinga kithawi hilou in English te chidan phuat hileh “Blue Print or Master Plan” themkhat hing kupsawm kahizaw hi. Kei geldan leh ngaidan maimaite tawh kipat diing hisam lou in Zou vontawite’n i siemnate uh i gawmkhawm zou chieng ua i geelna (planning) uh isep diing uh ahi nabou hi. India langa Zou vontawi 22,000 tuom umte leh Burma langa Zo vontawi 61,000 tuom umte kigawm lei 83,000 tuom ipha uhi.
Kitheichetna leh Nam Iitna:
Tanglai a laphuotu khat in tambang in ana phuo hi: “Eiteng khawlkhawm, atuom umlou, vannuoi chipeu Khul a pieng, Tuunsung khat pan pieng hi ngei ngei ee. Tuunsung khat pan pieng hi ngei ngei ee,Suopi sanggam laigui zawngkhawm hi ngei ngei ee” ana chi hi. Tam pen i suutpi uh ahi zing diing ahi. Tami tah tenga key word a mutheite ahileh – Khul, Tuunsung khat leh Laigui zawngkhawm chite ahi uhi. India, Burma leh mun dang dang ah khosa in um lei zong i “Tuunsung khat leh laigui zawngkhawm” ihina in ang gawm zing diing ahia, ihina uleh inam uh ithei zing diing uh ahi hi. Khatteng in namdangte leh mituomte tawh i umkhawm chiengun i Zou hina uh i mangsah dihdih zeel ua, tuapen adih sih hi.
Tualeh Zou nam iitna hilchetna (definition) uh etphathuoi kasahna khat aum hi. Nam a diinga shi ngamna khu nam iitna danin ila ua, nam a diinga hing lou a shi mai diing khu iitna thupi in ila uhi. Adihna themkhat vang um nanleh dihkim kasa sih hi. I nampi’n i shisan uh adeipen hilou in i damsung ua i silbawlte uleh i nasepte uh adeizaw hi. Zou vontawi kichi khat phot ahun dungzui a shi diinga kipumpieh ngam (volunteer at the call of duty) ihi uhi. Hilezong Zou vontawite galneilou leh huhamloute ihi zieh un i nampi a diinga shi sangin i nampi a diinga hintheina khu a poimawzaw tham a, khantouna tawh zong a kinai mama hi. Nampi iit tahtah ihileh i teenkhawmpi Zou vontawite mama iitpai in annkhing tuibuuh kikhol in, nopni-daani in kinoppi-kidaapi in, panpi ngaite panpi lei nam iitna suhlatna ahizaw tham hi. Tulai in tami rhetoric pen a kihazah mama a, Zogam itt in Zomite iitlou, UZO iit in UZO mi-le-sate iitlou chite atamta hi.
Ngaina leh Tawndan Kepbitna:
Heisung heisungah um leizong i ngaina uleh i tawndante uh i lungsim sung ua i mansah lou diing uh ahia, i tu-le-tate khang bana ahing khang sawnsawn diingte muthei diing leh theithei diinga laibu a bawl a, kam a zong genthaw a, zahthei ahina zousie a atamthei pen a zah diing ahoi hi. Custom leh moral culture ineite uh theisiem a, kepbit diing ahoi hi. I custom uh khu danbu (constitution) ahia, ahun ahun a siemphatna (amendment) bawl zelzel diing ahi hi. Tami custom khu heimun heimun ah umta lei zong agam leh khantouna tawh kituoh a siemphatna bulpite’n abawl dungzui ua zah chiet diing ahi hi. Tam pen Zou ihina i lahsahna (demonstration) thupipen ahi hi. Zou sihsan a pieng hi-ngal a Zou custom zangloute khu mimangthangte ahi uhi. I pienpi shisan khu i nam hina uh ahia, i custom uh khu i hina uh lahsahna ahi hi.
Culture ichi chiengin tami china chet/lien ahi chithei aum sih hi. Culture pen kikhin kawikawi, ahun ahun a deidan leh peidan genna in akizang zaw hi. Khanglui lai in tangvalte khu “Haam” ah ana gieh ua, tua khu “Haam culture” zong chithei ahipai a, nungah leh tangvalte a kihel chieng ua nungahte’n a tangvalte uh sam atumsah uleh azu-asa alup zousie uzong tuahun laia (Contemporary) diinga “Romantic (classical) culture” a kichithei kia veve hi. Tuhun chiengin thau tawi a thau thahatna tawh mite soisa, sum ngen, etc. chite khu “Gun culture” a kichi kia veve hi. Tuaziehin, culture ichi penin mong aneisih china ahimai hi. Moral culture ichi chiengun “Sielephatheina a tawndan” chilei a kituoh pen diingin ka gingta a, a lelang ah “Umdanhoi leh umdanhoiloute tawndan” chilei zong ahithei kawikawi hi.
Khangluite apat a inga/luosawn pen uh moral tradition chilei adih kia diing hi. Moral tradition tawh kisai in Zou vontawite’n kepbit diing tampi inei uhi. Khangluite apat a ina luosawn uh (moral tradition) – Gamtat-khoheidan kilawm, ham-le-paudan kilawm, Lungsim putdan kilawm, Hawmsiemdan leh tha-le-zung piehdan kilawm chite i Zou community sungah a mangthang hiei-hieita hi. Upate zatatna chite, Nu-le-pa zatatna leh thumanna chite, Meithai-taga panpina chite, Zin-le-leeng idou siemna chite, Sa tuituoh-nga tuituoh inei nia insah innhang ahiei i-u-inau kikhol chite khu moral tradition ahi uhi. Tam banga moral tradition ineisa uh mangthangsah lou a hoitah zahsiem diing khu Zou nampi gilkielna ahia, Zou vontawite a diinga hin ngamna kachi pen ahi hi.
Laimal Sangin Hamzah leh Laigeldan Poimawzaw:
Kei ngaidan in Zo leh Zou ah bangma buoina aum in kathei sih a, gamkuom khat in spelling a zahdan hizaw in kathei hi. India langate’n ZOU chia a kigel vangun Hindi-te china ahisih a, English-te china zong ahi dieh sih a, Arab-te china zong ahidieh sih hi. Tuama bangin Burma langate’n ZO chia agel vangun Japan-te china ahisih a, Korea-te china zong ahisam sih a, British-te china zong ahituomsih hi. Tuaziehin, ZO ichi ua, ZOU ichi zong un, “Eiteng khawlkhawm, atuom umlou, vannuoi chipeu Khul a pieng, Tuunsung khat pan pieng hi ngei ngei ee. Tuunsung khat pan pieng hi ngei ngei ee, Suopi sanggam laigui zawngkhawm hi ngei ngei ee” te china ahi veve hi. Tami pen “dihsih-dihmah” chia ibuoi laisie i maban kisem theilou diing abang hi. Eh, kisem theilou diing bang hi maimai lou in kisem theilou tahtah diing ahi hi. “O” ahiei “OU” in Zou hina khensat hilou in i laigui in i Zou hina a khensat ahizaw hi. Zou laigui aw nahi a, Zou shisan a pieng nahileh “O” leh “OU” zang in zang sih lechin zong na na suon-le-haah suina chii (DNA) khu ZOU or ZO ahi veve hi. “O” leh “OU” zat leh zatlou zieh a ZOU hina mang diing chipen pasal khat in toka pawl ateen zieh ahiei, numei khat in niih san penpom khat a teen zieh a Zo/Zou ahina apat a nawsuoh diing tawh kibang kasa lel hi.
Tuasanga thupizaw ahileh hamzahdan ahi in kamu hi. India langa Zoham dihloute – Politics (Kumpivai/politics), Kaam (sepna/job), chalak (zuou/lie), Gohori (???/Watch), Rel (Meileng/Train), Post Office (Laihah inn/zum), etc. chite ahi hi. Burma langa Zoham dihloute ahileh Nainganyi (Kumpivai/Politics), Batayi (Biehnavai/Religion), Padenpauh (Tollet/window), Tapidaw (Gingtute/believers), Senpi (Hoi/Good or OK), Sai (Vanzuahna/Store), etc. chite ahi hi. Zou chiet chiet ihi vangin India leh Burma langate i houlim chiengun hamzah kithei zoulou atamta mama hi. India langate’n, “Burma langate’n Kawlham (Burmese) tawh mehpawl siengta” uh ichi ua, Burma langate’n lah, “India langate’n Kalaham (Hindi) tawh mehpawl siengta” ang chi veve uhi. Tamdan hi zengzung ahia, hoitah leh standard wording or vocabulary inei uh a kisam mamata hi. Tami thu i buoipi sih uleh tu’n chikhat namkhat hi in, laigui zawngkhawm hinanlei khatvei chieng in i houlim thei nawnsih diing uh abahna khat um kasa hi. Tuaziehin, spelling vai in buoibuoi nawnlou in ihamte uh sawpsieng/seepchiil phot pouma lei hoiva chi khu ka ngaidan ahi hi.
Centralized Zou Literature Society:
Centralized Zou Literature Society nei in i spelling zahdan tawh laibu sun lei India langa Zou hiin Burma langa Zo hitaleh isimthei chiet diingun ka gingta hi. Aziehpen i buoina uh alphabet (laimal) O/OU leh C/CH ahia, dipthong (vowel ni kigawm) IA/IE leh UA/UO ahi hi. Tamte pen theila diing aum sih a, i kitheisah nuomsih uh chi manthu ahilel hi. “Zo” chilei zong isimthei ua, “Zou” chilei zong isimthei veve ua, a khietna (meaning) zong itheimaw sih uhi. “Siengthou” chi’n “siangthou” chilei zong a isimthei ban uah a khietna (meaning) khu “clean/holy” china ahi chi theimaw diing aum tuonsih hi. Tuasanga isimthei vang ua a khietna itheilou diing uh India langate’n Kaam, Chalak, Rel, etc. chite leh Burma langate’n Nainganyi, Batayi, Lumuhyi, Sai, Senpi, etc. chite ahizaw hi. Tuaziehin, laibu bawltu in a spelling deidan pen azah a, laikhetna/laisutna khawlpi a sut a, India leh Burma a Zou vontawite umna zousie a hawmzah leh zah diing hileh guolnua-guolma ipha theizaw diing uhi. Alphabet, vowel leh consonant izahdan a i buoinate pen Centralized Zou Literature Society a diinga buoipi nina (stage two) diing ahia, buoipi diing khatna a buoi masalou a anina a buoite khu lou vat nailou a taangbuuh/annbuuh bawl masate tawh kibang kasa hi. I taangbuuh let leh neu dana i lou i let leh nau sah diing hilou in i lou a ann laahdan dungzui a i taangbuuh i bawl diing ahizaw hi.
Zou Laigeldan Dih:
Laigeldan dih i poimaw mama uhi. Gelthei hitana chia thuteng khat (one word) khat pen a lawdan (syllable) a thuteng khat khat a gel zong adih sih a, thuteng ni-le-thum gawmkhawm zengzung zong adih dieh sih hi. Etsahna: “Siengthou” chi khu “Holy” china ahia, adjective (Noun hilchientu) ahi hi. “Sienthouna” khu “Holiness” china ahia, noun ahi hi. “Sieng thou” chia gel diing ahisih a, “Sien thou na” chia gel diing zong ahi dieh sih hi. Adjective a “Holy” chia kigiel pen noun ang hi chiengin “Holiness” chi’n “y” tangin “i” in ang kihengta hi. Tuamabangin Zoham ah zong “Siengthou” khu “Siengthouna” hilou in “Sienthouna” chi’n ang kigielta hi. Parts of speech in i spelling zahdan a heng lamdang tuom mama hi. Etsahna: “Khuo” chi pen “Khuopi” chi’n a kigiel nawnsih hi. English a “village” leh “city” chia thumal tuomtuom a kikhen vangin Zoham ah “Khopi” khu adjective “pi” ziehin nuon ang suoh theina diingin “Khopi” chi’n a kigiel hi. Tualeh ham nupa (word paring) zahdan ah i khiel mun mama uhi. Etsahna: “Nu-le-pa” khu “Parent” ahia, “Nu leh Pa” khu “Mother and Father” or “Father and mother” china ahi hi. “Khuo-le-tui” khu “Villager” ahia, “Khuo leh tui” khu “village and water” china ahizel hi. Tuaziehin ham nupa zahdan ah zong pilvan angai mama hi. Tualeh, ahunlou-ahailou a punctuation mark te zong zah zengzung diing zong ahisih hi.
Tualeh, English-te’n aneilou uh Zokam a i hausatna mama khat uh aum hi. Tuate khu adjective or adverb hilchientu ahi uhi. Englsih-te’n noun leh verb hilchientu (adjective and adverb) chilou adang anei sih ua, eite’n verb leh noun hilchientu banah adverb leh adjective hilchientu zong inei nalai uhi. Tam pen Zokam thupina (Zokam special) ahi hi. Etsahna: “Siengthou” chi khu English ah “Holy” china ahia, adjective ahi hi. Adjective khu noun khat tawh hing kizawh hamtang diing ahia, “Holy Land” (Gam siengthou) china ahia, Holy (adj.) + Land (noun) ahi hi. Zokam in gen uong nalai diing chilei adjective hilchientu khat “Sitset” chi zang talei Zokam ah adih nalai a, “Gam Siengthou” chi sang bangin “Gam Siengthou sitset” chilei agen ut pen kilawmtah leh nasetah in a genchieng zaw tham tham hi. Tuaziehin, sitset, singseng, siasua, zengzung, lialua, pempawm, kelkul, em-awm, the-thu, hiauhuau, lihleh, chitchet, ngia-ngua, helhul, etc. chite khu izahdan dungzui a adverb leh adjective hilchientu ahi nalai a, ham dangte’n ahau lou or anei lou uh Zokam special ahimai hi. Tambanga adverb leh adjective hilchiente igel chiengun ahitheitan in kimat a gel diing ahia, a sim hamsate hyphen khat koi lei asim anuom mai diing hi. Zou laigeldan dih pen ka buoipi laitah ahia, tamtengah a unpi’n ata zou sih diinga, tamtan i chiphot diing uhi.
Thuzawna:
English-te’n a spelling uah kitheisiemlouna nei uleh tuni’n English ham khu leitung pumpi’n azah diing ka gingta sih hi. Aziehpen, English ham khu leitung pumpia a kithei vangin ham kizang tampen khu Chinese-te ham “Mandarin” ana hi laizang hi. English khu a kizang tampen ahilou vangin a kithei tampen ana hikia veve hi. United Kingdom-te’n “Colour” chia agel zieh ua a spelling dih ahipai sih a, United States te’n “Color” chia agel vangun a koima’n, “Nou US te spelling zahdan dih sih, English ham hisih” achi tuonsih uhi. India a Zou vontawite leh Burma a Zo vontawite kigawmtheina leh sepkhawm thei masapen diing khu Zou Literature Society (shall I say Centralized Zou Literature Society?) in kamu hi. Spelling a i buoi zing leh koima a ngiem nuom sih diinga “Chithah nupate tangthu” kigente bangin a sangzaw kitu in vanthamzawl ah i mangtang giap diing uhi. I Lai Siengthoute, Laabute, Sunday school simmunte, news and journal-te, magazine leh souvenir-te, sangnaupangte laibute, etc. i bawlkhawm ua i gelkhawm uh ahunta hi. India langa Zou vontawi 22,000 tuom umte leh Burma langa Zo vontawi 61,000 tuom umte kigawm lei 83,000 tuom ipha uhi. Munkhat a i teenkhawm theilou vangun laibu khat tawikhawm theilei i laibu bawlna leh zuahna zong ang phatuom mama diinga, lailam ah zong khantouna leh masawnna inei mama nalai diing hi. Tambangin pankhawm theina diing lampi khat hing kihong masa photphot leh aban a diingte’n aban-banin ang zui mai diing uhi. Kigawm leh pankhawm theina diinga step khatna diingin literature leh mass media (thu leh laa kipiehtuona) sanga thaneizaw leh silbawltheizaw tutadi in ka mu naisih hi. I kaal ua tuipi um pen kaantan theina diing lei kidaw leh vaikhat maimai a luigaal kanna a zah diing hilou in vai tampi bawlna diinga zahthei ahing hita diing hi. Pankhawmna diing atam mama hi. Sum-le-paai a pankhawmna diingte, chi-le-nam vai a pankhawmna diingte, gal-le-sa nei chienga pankhawmna diingte khu aban-bana hing umtou thei diingte ahi uhi. Tamte kamu chiengin ka lungdam mama a, i kigawm ua, tuibanga i luonkhawm hun diinguh ka ngahla mama hi.
Ref:
1. http://www.krysstal.com/spoken.html
2. http://en.wikipedia.org/wiki/Zou_people_(India)
Source: ZOU VONTAWI THAIKAWI
Friday, December 16, 2011
TEDIM KAM

Tedim Kam
Zomite Zo leitang tungah Khristian I suah zawh kum 100 a cing hita hi. Khristian biakna in kum 100 sungin Zomite aniam mah mah mihinzia pan hong khaisang-a, a sangpente tawh hong kikhawlsak thei hi. Zomite I zia I tong, I ngeina, I khuasakziapawlkhat kinusia, pawlkhat kibehlap-in pawl khat kikemcing hi. Tuate sungah Zokam leh Zolai pen Khristian biakna in hong kepsak hong khansuah sakin hong zunsak hi. Tua a hih manin Zomi Khristian kum 100 mualsuang ah hih thu a ngaihsut taak mah mah ahi hi. Zomi bup kampau thu tangzai mahmah ahih manin"Tedim kam" ci-in neuseek sukin a nuai-a thulute tawh kikum leeng:
· 1. Tedim kam khanggui sutna
· 2. "Tedim Kam" cih min i ngahna
· 3. Tedim kam "Taangkam" a suahna
· 4. Tedimkam kantelna
· 5. Tedim kam nungta i cingam diam?
· 6. Mailam ah i Tedim kam
1. TEDIM KAM KHANGGUI SUTNA
Leitung mihing awn 6,000 valte in kampau nam 6,908 bang nei hi ci-in kiciamteh hi. Kawlgam sungah mihing awn 50 valte in pawunam 135 bang kinei a, Zomite' pau 53 om hi ci-in Kawlgam kumpi in hong ciaptehsak hi. I Zogam neuseksek sawm leeng nam 100 val om dingin ka um hi.
Leitungah hizah a tam kampau tuamtuamte a guigui, a behbehin kikhen dimdiam hi. Kampau lam a siam (Linguist) David Bradley thukanna siksan le'ng i Tedim kam khanggui (Language family) a nuai-a bangin kisut ding hi.
· Sino-Tibetan
· Tibeto-Burman
· North-eastern india Group
· Kuki Chin Naga
· Kuki Chin
· Chin
· Northern Chin
· Tedim
2. "TEDIM KAM" CIH MIN I NGAHNA
Min thu gen-in pan ni cileng thukhupna a om thei nailo a buaihuai mahmah thu khat ahi hi. Zomite in kum 100 sungin minam minkip neizo nai lo hi hang. "Chin" leh "Zo" peuh kisut kituh lai-in zattaang theih ding kampau nei nailo hi hang. Hi bang bilbial kawmkalah "Zomi" a kici phadiakte in " Tedim Kam" cih min i ngahna thu a nuai-a bang hidingin ka um hi.
Sangmangte hun lai-in "Kamhau Dialect" na ci ngei uh a, Kampau a kan mi masate in "Sukte" ci-in zong na minvawh ngei uh hi. Tua minte in tua hun lai-a ukpite' beh min ahih kei leh ukpipa min ahi hi. Ukpite' thuneih lai-in a mau bangkua sung pau na thupisak mahmahin gambup zat dingin thu na pia hi leh "Teizangkam" kipau ngeingai kha ding hi. Gam uk makai masate thukhualna leh picinna ahi hi.
"Tedim Kam" cih pen midangte hong sapna hi loin ei le ei i kisapna min (egonymn) ahi hi. Pu le pa min khatpeuh a kitap hilo a, a te-dimdim "vansang dim" omna mun a kisat "Tedim" khua kitap (eoconymn) min ahi hi. Tedim khua pen 1550 kumin kisat hi cih tangthu kante' ciaptehna ahi hi. Ahih hangin kilalsan zel kisuan kik zek hi. 1850 a kipan-in tuni dong tatsat loin kiteng a, ei Tedim mite khuapi ahi hi. Tedim khua ah i teng ngeikei phial zongin Tedimmi cih ding a angtanpih ciat i hi hi. Tedim khua ah hunkhat lai-in Teizang, Saizang, Thado, Vaiphei, Guite, leh Zo kampaute in "tual" khat zangin kitengkhawm hi, Tua bang a, pau tuamtuam tenkhopna panin pautuam khat hong pianga a nungciangin "Tedim kam" kici hi. A neituam kuamah om lo hi.
3. TEDIM KAM “TAANGKAM” A SUAHNA
Hun khat lai-in Tedimgam i cih pen tu-in Tedim, Tonzang leh Cikha gamkhen (Myone) suakta hi hang. Tua sunga teng Zomite leh tua gam pan Kawlgam Vaigam a tung Zomite in i taangkam leh (common language) dingin "Tedim kam" zangkhawm theita hi hang.A mual a lui zui-in i awkaih tawmtawm kilamdang-a, ahih hangin kamphen kulloin kihothei hi hang. Tua a zang khawm thei kampau innkuan dungah Sihzang, Thado (Kuki), Zo, Dim, Guite, Khuano, Losau, Phailengm, Saizang, Teizang, Val leh Vangteh paute kihel hi hang,
Tedim pau "Taangkam" a suah theihna thu kampau lam pan, tangthu lam pan, gamdung leilupzia pan a tuamtuam kan leng a hang tampi om kha ding hi, I gensa bangin ukpite in a mau kam bek kizang ding na ci uh hileh " Teizang" pau ki pau kha ding a sangmangte in a mau siam masak mah na thupisak hileh Sihzang pau kipau kha ding hi, Sangmangte in vai lian pi khat a angaihsut uh khat in pau nam tuam tuam a nei minamte pau nam a tawm thei pena gawmsak ding ahi hi. Tuabang hun lai-in Mangkang kumpi in hong uk a, Khamtung gam ah Zo lai tawh pilna sin ding hong vai hawm uh hi. kampau kigawm theite bang kampau tawh "Laisimbu" gelhsak ding cih thu lianpi khat hi leuleu hi.
Tua ahih manin 1919 kumin Tedim vuandok zumah Tedim gam hausa lianteng kikhawm uh a, gambupah Sihzang pau zat dingin thu kisung hi. Tua ciangin Thado kampau Hiangzang khua hausa Pu Zam Khaw Thang, Zo kampau Phaitu khua hausa Pu Khan Thawng, Saizang khua hausa Pu Zaang Khaw Lian, Paihte kampau Tuimui khua hausa Pu Mang Za Thang, Haiciin khua hausa Pu Tual Pum-te in Sihzangkam a teltheih loh lam uh pulak hi. Ahi zongin Tedim, Ngennung, Haupi, Gawngmual, Leilum, Lezang, Tongsial, Lamzang,Laitui, Mawngken, Kahgen, Taklam, Tonzang, Tungtuang, Anlang, Gamlai, Khuaimual leh Seitual khua hausa te kuamah a pau a ham omlo uh hi.
Hih bangin Tedim gam sungah Tedim kam pen taangkam hong suak hi. Cope topa in 1919 pan 1938 (a sih) dong khasim thukizaksakna lai a na bawl lai-in "Tedim kam thukizakna lai" na ci hi. Sang laisimbu hong bawl sak hi. A nung ciangin T=Tedim pau eima pau" ci-in khangthak naupangte i awng ziahziah hi.
4. TEDIM KAMPAU KANTELNA
Kawl leh Vai kikal-a om Zomite in kampau tuamtuam i nei hi. Kampau lam a kantel mipilte in tangzai takin hong kansak nai lo uh hi. Ei Tedim kampau zawdiak pen Mizo pau, Hakha paute zahin hong kikansak nailo hi. Tedim kam a pau mite sung pan Laipianpa Pau Cin Hau, Rev. Hau Go, Pu Gin Za Twang, Siapi Vul Za Thang, Sia Pau Cin Thang, Rev. Paul Thuam Thang leh ZCLS a kipan kampau a kin, a siam tampite in kanin na gelh ngei khin hi.
Minamdang kampau siamte sung pan hong kantelsak mi tamnai lo hi. Kei theihphak tan ah:
· 1904: George A. Grierson: " Linguist Survey of India"
· 1925: L.B.naylor: "A practical handbook of Chin Languages (Siyin dialect)"
· 1965: Eugene J.A. Henderson: Tiddim Chin: A descriptive analysis of Two texts"
· 1965: Ono Toro: "The Reconstruction of Proto Kuki Chin: Initial Consonants"
· 1979: David B. Solnit: "Proto Tibeto Burma in Tiddim and Lushai"
· 1989: Peri Bhaskararao: "The process of Chimming in Tiddim Chin"
· 1996: Peri Bhaskararao: "Computerized lexical database of Tiddim Chin and Lushai"
· 1998: Weera Ostapirat: Tiddim Chin tones in historical perspective".
I Tedim pau pen a kampau ei Tedim mite leh a pua lam pan kampau siamte in kan khawm-in, laigelh-in i puahpuah i zunzun ding kisam hi. I tuntunna pan i kampau maizumpih lo-in hong dong a om leh lungsau takin genpih ding kisam hi. Sia Lian Bawi (Siapi Lian Khan Mang) in Japan pan gam a pai lai-in Ono Toro kiangah na genpih ngei a, Dr. Dal Lian in Bhaskararao kiangah na genpih ngei hi.
5. I TEDIM KAM NUNGTA I CI NGAM DIAM?
Kampau dinmun (vitality) a tuamtuam om hi. Kawlgam ah Pyu minam leh Pyu pau beimang ta hi kici hi. Leitung kampau pawlkhat beibei-a pawl khat kipan khangto semsem hi. I Tedim kam nungta hi ci-ngam taktak ding hiam? Kampau nungta ih cih te a ki puahpuah a ki zunzun hi a, a kampau neite in it mah mah uh hi. A kampau uh khum sa-ngaungau uh hi.
Tu laitak Tedim mite 70% bang bekin Tedim kampau dingin ka um bek hi. Kawlgam leh Vaigamate in pau tuamtuam peuh nuam i sa zaw a, Kawl lak a Zo khangno te bangin kawlkam kawllai leh kawl TV khawng bek tawh hun kibei hi. I thungaihsutna nangawn kawl-khuak tawh kingaih sun hi. Kampau i pau sunsun bangkua sung bek hi a, sangkil kitantan lo hi, Biakinn sung bek hi a, biakinn huangpua kantan lo hi. Hibang kampau dinmunte "Muribung" kici hi. I kampau it-in, i kep tinten kei leh beikuan manawh kampau ahi hi.
I Tedim kampau zong "meidawi"mahmah hi ci-in ka ciamteh hi. Mizo, Hakha leh Falam pau khawng ei pau sangin " suahngal" zaw hi. Kampau ameidawite a suahngalzaw kampaute in damdamin sung khumkhum dinga, a sawt lo-in valh ding hi. I kampau maizumpih kei ni.
Zolia tawh kisai-in, Laipianpa Pau Cin Hau tungtawnin Zotuallai nam nih i nei ngei hi. Tu in i zatna toi semsem a, minam vangil khat banga kep ding din mun hi ta hi. Lai hihna (malgawm) tawh Mualtung thuhilhna zong na khen ngei uh hi. Sangmangte tung pan i ngah Mangtuallai (Roman alphabet) tawh laisimbu i neih zawh kum 91 cingta hi. Lai ih gelh ciangin lai-malgawmzia leh awsang awniam thu-ah i kumkum lai hi.
Cope topa'hun a kibawl Zolai tan 4 ciang nangawn tu-in i nei nawn kei hi. Zolai tawh laibu kibawl tawm mahmah a, i neih sunsun zong Biakna lai bek ahi hi. Laibu i bawl ciangin "Pawlpi sung a zat ding" cih lai suang sawnsawn lai ihih manin i laibu a thatthat ihi hi. I leitung huihnunzia ahih manin tua lampi bek a nei ihi hi. Zolai i cih pen Lai Siangtho sim nading, Labu ettheih nading, Pawlpite thukizaksakna lai sim nading leh laikhak nading bekin kizang lawmlawm hi. Leitungthu vangtungthu theihhuai a tuamtuamte Zomite in a theih nadingin Zolai a kizat hun hong tung takpi tam! cih ngaih sutsut huai ka sa hi.
Kampau nungta te in huihkhua in huihkhua tungtawnin Radio, TV leh tulai Cassettee, CD leh VCD te tawh theihhuai thute khahkhia ziahziah uh hi, Ut hunhunin mun khempeuh pan a kampau uh kingai thei hi. Cik hun ciang i tunna peuhpeuh pan i Tedim kam i ngaih theih hun hong tung zen tam!
6. MAILAM I TEDIM KAM
Nam citawmte ihih hangin i kampau mangthang ngei nawn lo ding hi. Ahi zongin a khanton henhan ding lamet om lo hi. Kumpi ki-ukzia kikhello-in, tulai khuahun mah tawh maban i zopzop lai leh kawlkam in gam hong kekek dinga Tedim kam in sangkil kan zo nawnlo semsem ding hi, I theihloh kalin thozo nawnlo in, i phawk khak ciangin zekai lua ding hi. Khuahun hong kihei-in Kawlgam Vaigam-a om Zomite in gam lenam a ding vaihawmkhop hun hong tun leh lah Mizo kam hong innteek mahmah dinga, khangnote in sin-in mun khenpeuhah kipau ding hi. I Tedim pau bel khanglo kiamlo, si lah nungta-in omthei ding hi.
Tua kawmkalah ei Tedim kampau innkuansung pan i kinensuah sawnsawn leh i huang hong toi semsem dinga i theihloh kal-in mite huangsung i tung ding hi. Hi thei hileh Kawlgam Vaigam-a om Zomi a kici khempeuh in Mangkam i taangkam dingin zangkhawm mai le hang, kum 30 sung bang i buaipih phial zongin manlang takin hong khantohpih thei pen dingin ka um hi. Taangkam dingin Mangkam i zatkhit ciang i nampau ciat i keptheih bangin i kem ding am kuamah kinawknawk se lo-in khat le khat kithupisimna tawh i kalsuan leh i minam khangto thei pan ding hi. Minam a khantoh leh i kampau mangthang ngeilo ding hi.
Rev. Khoi Lam Thang
General Secretary
Bible Society of Myanmar
Note:
Rev Khoi Lam Thang pen Tedimgam, Keizang khua hi in Falam ZTC ah DipTh, India Makokchung pan BTh, Yangon MIT pan M.Div a zawh khitteh BA zo lai hi. Thailand gamah MA (Linguistic) va zo a, Singapore TTC ahzong MTh sinbehto laihi. Tu in Bible Society of Mynamar ah General Secretary a seplai tak a hi hi.

