Friday, December 16, 2011

TEDIM KAM


Tedim Kam


Zomite Zo leitang tungah Khristian I suah zawh kum 100 a cing hita hi. Khristian biakna in kum 100 sungin Zomite aniam mah mah mihinzia pan hong khaisang-a, a sangpente tawh hong kikhawlsak thei hi. Zomite I zia I tong, I ngeina, I khuasakziapawlkhat kinusia, pawlkhat kibehlap-in pawl khat kikemcing hi. Tuate sungah Zokam leh Zolai pen Khristian biakna in hong kepsak hong khansuah sakin hong zunsak hi. Tua a hih manin Zomi Khristian kum 100 mualsuang ah hih thu a ngaihsut taak mah mah ahi hi. Zomi bup kampau thu tangzai mahmah ahih manin"Tedim kam" ci-in neuseek sukin a nuai-a thulute tawh kikum leeng:

· 1. Tedim kam khanggui sutna

· 2. "Tedim Kam" cih min i ngahna

· 3. Tedim kam "Taangkam" a suahna

· 4. Tedimkam kantelna

· 5. Tedim kam nungta i cingam diam?

· 6. Mailam ah i Tedim kam

1. TEDIM KAM KHANGGUI SUTNA

Leitung mihing awn 6,000 valte in kampau nam 6,908 bang nei hi ci-in kiciamteh hi. Kawlgam sungah mihing awn 50 valte in pawunam 135 bang kinei a, Zomite' pau 53 om hi ci-in Kawlgam kumpi in hong ciaptehsak hi. I Zogam neuseksek sawm leeng nam 100 val om dingin ka um hi.

Leitungah hizah a tam kampau tuamtuamte a guigui, a behbehin kikhen dimdiam hi. Kampau lam a siam (Linguist) David Bradley thukanna siksan le'ng i Tedim kam khanggui (Language family) a nuai-a bangin kisut ding hi.

· Sino-Tibetan

· Tibeto-Burman

· North-eastern india Group

· Kuki Chin Naga

· Kuki Chin

· Chin

· Northern Chin

· Tedim

2. "TEDIM KAM" CIH MIN I NGAHNA

Min thu gen-in pan ni cileng thukhupna a om thei nailo a buaihuai mahmah thu khat ahi hi. Zomite in kum 100 sungin minam minkip neizo nai lo hi hang. "Chin" leh "Zo" peuh kisut kituh lai-in zattaang theih ding kampau nei nailo hi hang. Hi bang bilbial kawmkalah "Zomi" a kici phadiakte in " Tedim Kam" cih min i ngahna thu a nuai-a bang hidingin ka um hi.

Sangmangte hun lai-in "Kamhau Dialect" na ci ngei uh a, Kampau a kan mi masate in "Sukte" ci-in zong na minvawh ngei uh hi. Tua minte in tua hun lai-a ukpite' beh min ahih kei leh ukpipa min ahi hi. Ukpite' thuneih lai-in a mau bangkua sung pau na thupisak mahmahin gambup zat dingin thu na pia hi leh "Teizangkam" kipau ngeingai kha ding hi. Gam uk makai masate thukhualna leh picinna ahi hi.

"Tedim Kam" cih pen midangte hong sapna hi loin ei le ei i kisapna min (egonymn) ahi hi. Pu le pa min khatpeuh a kitap hilo a, a te-dimdim "vansang dim" omna mun a kisat "Tedim" khua kitap (eoconymn) min ahi hi. Tedim khua pen 1550 kumin kisat hi cih tangthu kante' ciaptehna ahi hi. Ahih hangin kilalsan zel kisuan kik zek hi. 1850 a kipan-in tuni dong tatsat loin kiteng a, ei Tedim mite khuapi ahi hi. Tedim khua ah i teng ngeikei phial zongin Tedimmi cih ding a angtanpih ciat i hi hi. Tedim khua ah hunkhat lai-in Teizang, Saizang, Thado, Vaiphei, Guite, leh Zo kampaute in "tual" khat zangin kitengkhawm hi, Tua bang a, pau tuamtuam tenkhopna panin pautuam khat hong pianga a nungciangin "Tedim kam" kici hi. A neituam kuamah om lo hi.


3. TEDIM KAM “TAANGKAM” A SUAHNA

Hun khat lai-in Tedimgam i cih pen tu-in Tedim, Tonzang leh Cikha gamkhen (Myone) suakta hi hang. Tua sunga teng Zomite leh tua gam pan Kawlgam Vaigam a tung Zomite in i taangkam leh (common language) dingin "Tedim kam" zangkhawm theita hi hang.A mual a lui zui-in i awkaih tawmtawm kilamdang-a, ahih hangin kamphen kulloin kihothei hi hang. Tua a zang khawm thei kampau innkuan dungah Sihzang, Thado (Kuki), Zo, Dim, Guite, Khuano, Losau, Phailengm, Saizang, Teizang, Val leh Vangteh paute kihel hi hang,

Tedim pau "Taangkam" a suah theihna thu kampau lam pan, tangthu lam pan, gamdung leilupzia pan a tuamtuam kan leng a hang tampi om kha ding hi, I gensa bangin ukpite in a mau kam bek kizang ding na ci uh hileh " Teizang" pau ki pau kha ding a sangmangte in a mau siam masak mah na thupisak hileh Sihzang pau kipau kha ding hi, Sangmangte in vai lian pi khat a angaihsut uh khat in pau nam tuam tuam a nei minamte pau nam a tawm thei pena gawmsak ding ahi hi. Tuabang hun lai-in Mangkang kumpi in hong uk a, Khamtung gam ah Zo lai tawh pilna sin ding hong vai hawm uh hi. kampau kigawm theite bang kampau tawh "Laisimbu" gelhsak ding cih thu lianpi khat hi leuleu hi.

Tua ahih manin 1919 kumin Tedim vuandok zumah Tedim gam hausa lianteng kikhawm uh a, gambupah Sihzang pau zat dingin thu kisung hi. Tua ciangin Thado kampau Hiangzang khua hausa Pu Zam Khaw Thang, Zo kampau Phaitu khua hausa Pu Khan Thawng, Saizang khua hausa Pu Zaang Khaw Lian, Paihte kampau Tuimui khua hausa Pu Mang Za Thang, Haiciin khua hausa Pu Tual Pum-te in Sihzangkam a teltheih loh lam uh pulak hi. Ahi zongin Tedim, Ngennung, Haupi, Gawngmual, Leilum, Lezang, Tongsial, Lamzang,Laitui, Mawngken, Kahgen, Taklam, Tonzang, Tungtuang, Anlang, Gamlai, Khuaimual leh Seitual khua hausa te kuamah a pau a ham omlo uh hi.

Hih bangin Tedim gam sungah Tedim kam pen taangkam hong suak hi. Cope topa in 1919 pan 1938 (a sih) dong khasim thukizaksakna lai a na bawl lai-in "Tedim kam thukizakna lai" na ci hi. Sang laisimbu hong bawl sak hi. A nung ciangin T=Tedim pau eima pau" ci-in khangthak naupangte i awng ziahziah hi.

4. TEDIM KAMPAU KANTELNA

Kawl leh Vai kikal-a om Zomite in kampau tuamtuam i nei hi. Kampau lam a kantel mipilte in tangzai takin hong kansak nai lo uh hi. Ei Tedim kampau zawdiak pen Mizo pau, Hakha paute zahin hong kikansak nailo hi. Tedim kam a pau mite sung pan Laipianpa Pau Cin Hau, Rev. Hau Go, Pu Gin Za Twang, Siapi Vul Za Thang, Sia Pau Cin Thang, Rev. Paul Thuam Thang leh ZCLS a kipan kampau a kin, a siam tampite in kanin na gelh ngei khin hi.

Minamdang kampau siamte sung pan hong kantelsak mi tamnai lo hi. Kei theihphak tan ah:

· 1904: George A. Grierson: " Linguist Survey of India"

· 1925: L.B.naylor: "A practical handbook of Chin Languages (Siyin dialect)"

· 1965: Eugene J.A. Henderson: Tiddim Chin: A descriptive analysis of Two texts"

· 1965: Ono Toro: "The Reconstruction of Proto Kuki Chin: Initial Consonants"

· 1979: David B. Solnit: "Proto Tibeto Burma in Tiddim and Lushai"

· 1989: Peri Bhaskararao: "The process of Chimming in Tiddim Chin"

· 1996: Peri Bhaskararao: "Computerized lexical database of Tiddim Chin and Lushai"

· 1998: Weera Ostapirat: Tiddim Chin tones in historical perspective".

I Tedim pau pen a kampau ei Tedim mite leh a pua lam pan kampau siamte in kan khawm-in, laigelh-in i puahpuah i zunzun ding kisam hi. I tuntunna pan i kampau maizumpih lo-in hong dong a om leh lungsau takin genpih ding kisam hi. Sia Lian Bawi (Siapi Lian Khan Mang) in Japan pan gam a pai lai-in Ono Toro kiangah na genpih ngei a, Dr. Dal Lian in Bhaskararao kiangah na genpih ngei hi.

5. I TEDIM KAM NUNGTA I CI NGAM DIAM?

Kampau dinmun (vitality) a tuamtuam om hi. Kawlgam ah Pyu minam leh Pyu pau beimang ta hi kici hi. Leitung kampau pawlkhat beibei-a pawl khat kipan khangto semsem hi. I Tedim kam nungta hi ci-ngam taktak ding hiam? Kampau nungta ih cih te a ki puahpuah a ki zunzun hi a, a kampau neite in it mah mah uh hi. A kampau uh khum sa-ngaungau uh hi.

Tu laitak Tedim mite 70% bang bekin Tedim kampau dingin ka um bek hi. Kawlgam leh Vaigamate in pau tuamtuam peuh nuam i sa zaw a, Kawl lak a Zo khangno te bangin kawlkam kawllai leh kawl TV khawng bek tawh hun kibei hi. I thungaihsutna nangawn kawl-khuak tawh kingaih sun hi. Kampau i pau sunsun bangkua sung bek hi a, sangkil kitantan lo hi, Biakinn sung bek hi a, biakinn huangpua kantan lo hi. Hibang kampau dinmunte "Muribung" kici hi. I kampau it-in, i kep tinten kei leh beikuan manawh kampau ahi hi.

I Tedim kampau zong "meidawi"mahmah hi ci-in ka ciamteh hi. Mizo, Hakha leh Falam pau khawng ei pau sangin " suahngal" zaw hi. Kampau ameidawite a suahngalzaw kampaute in damdamin sung khumkhum dinga, a sawt lo-in valh ding hi. I kampau maizumpih kei ni.

Zolia tawh kisai-in, Laipianpa Pau Cin Hau tungtawnin Zotuallai nam nih i nei ngei hi. Tu in i zatna toi semsem a, minam vangil khat banga kep ding din mun hi ta hi. Lai hihna (malgawm) tawh Mualtung thuhilhna zong na khen ngei uh hi. Sangmangte tung pan i ngah Mangtuallai (Roman alphabet) tawh laisimbu i neih zawh kum 91 cingta hi. Lai ih gelh ciangin lai-malgawmzia leh awsang awniam thu-ah i kumkum lai hi.

Cope topa'hun a kibawl Zolai tan 4 ciang nangawn tu-in i nei nawn kei hi. Zolai tawh laibu kibawl tawm mahmah a, i neih sunsun zong Biakna lai bek ahi hi. Laibu i bawl ciangin "Pawlpi sung a zat ding" cih lai suang sawnsawn lai ihih manin i laibu a thatthat ihi hi. I leitung huihnunzia ahih manin tua lampi bek a nei ihi hi. Zolai i cih pen Lai Siangtho sim nading, Labu ettheih nading, Pawlpite thukizaksakna lai sim nading leh laikhak nading bekin kizang lawmlawm hi. Leitungthu vangtungthu theihhuai a tuamtuamte Zomite in a theih nadingin Zolai a kizat hun hong tung takpi tam! cih ngaih sutsut huai ka sa hi.

Kampau nungta te in huihkhua in huihkhua tungtawnin Radio, TV leh tulai Cassettee, CD leh VCD te tawh theihhuai thute khahkhia ziahziah uh hi, Ut hunhunin mun khempeuh pan a kampau uh kingai thei hi. Cik hun ciang i tunna peuhpeuh pan i Tedim kam i ngaih theih hun hong tung zen tam!

6. MAILAM I TEDIM KAM

Nam citawmte ihih hangin i kampau mangthang ngei nawn lo ding hi. Ahi zongin a khanton henhan ding lamet om lo hi. Kumpi ki-ukzia kikhello-in, tulai khuahun mah tawh maban i zopzop lai leh kawlkam in gam hong kekek dinga Tedim kam in sangkil kan zo nawnlo semsem ding hi, I theihloh kalin thozo nawnlo in, i phawk khak ciangin zekai lua ding hi. Khuahun hong kihei-in Kawlgam Vaigam-a om Zomite in gam lenam a ding vaihawmkhop hun hong tun leh lah Mizo kam hong innteek mahmah dinga, khangnote in sin-in mun khenpeuhah kipau ding hi. I Tedim pau bel khanglo kiamlo, si lah nungta-in omthei ding hi.


Tua kawmkalah ei Tedim kampau innkuansung pan i kinensuah sawnsawn leh i huang hong toi semsem dinga i theihloh kal-in mite huangsung i tung ding hi. Hi thei hileh Kawlgam Vaigam-a om Zomi a kici khempeuh in Mangkam i taangkam dingin zangkhawm mai le hang, kum 30 sung bang i buaipih phial zongin manlang takin hong khantohpih thei pen dingin ka um hi. Taangkam dingin Mangkam i zatkhit ciang i nampau ciat i keptheih bangin i kem ding am kuamah kinawknawk se lo-in khat le khat kithupisimna tawh i kalsuan leh i minam khangto thei pan ding hi. Minam a khantoh leh i kampau mangthang ngeilo ding hi.

Rev. Khoi Lam Thang

General Secretary

Bible Society of Myanmar

Note:

Rev Khoi Lam Thang pen Tedimgam, Keizang khua hi in Falam ZTC ah DipTh, India Makokchung pan BTh, Yangon MIT pan M.Div a zawh khitteh BA zo lai hi. Thailand gamah MA (Linguistic) va zo a, Singapore TTC ahzong MTh sinbehto laihi. Tu in Bible Society of Mynamar ah General Secretary a seplai tak a hi hi.



Source: Posted on Friday, 28 October 2011 10:04

Thursday, December 15, 2011

Thu Makai

Nidang lai in Zogam sungah, i pute i pate kumpi nasem leh sum zon paai zonna a nei kua mah na om loin, lokhawh singpuak leh sa bet zunun bek kidemna-in na nei uh hi. Mi buppi pen, dawi bia bekbek na hi uh hi. Ngeina zong a khangkhangin a kilamdanna om loin na kizui toto-in, kibang paisuak hi. Tua mah bangin "Tatzia" zong na kilamdang loin, na kibang paisuak hi. A diakdiakin, kiten zia, si kivui zia, sa sem zia, sa piak zia, mo man neih ziate a kipan na kibang mang hi.
Ahih hangin, 1896 Mangkangte hong tuna kipan, a kikhel tampi na om a tua pen a tam penah biakna hang na hipen hi. Khua khat leh khua khat kigal neiha kisim cihte na om nawn loin, Pasian'thu zong na tungin Pasian bia zong hong omta hi. Pute pate in biakna dang na thei loin, nidang lai a Pasian biate Tapidaw na kici-in, Tapidaw a suak khat om leh, mi mangin na ngaihsun uh hi. Lawki ngeina nusia ahih manin, U leh naute in za nuam loin, Lawki a suah nadingin kho uh hi. Tua banga a kikho zo lote u sung nau sungah lang bawlin, pua koih uh hi. Natna satna leh gilkial dangtakna ah huh lo uh hi. Beh sung mi in sim nawn lo hi.
Tua bangin Tapidaw suak khat a om ciangin kipua paih ahih manin, u leh nau nei lo hong suakta hi. Tua ahih manin, khua sung leh khua kiim khua paam a Tapidaw a suak khempeuh ki-it sakin, kipumkhatsak zawsop hi. Tapidaw teng asi amang zongin, ana asa zongin kikom lo phamawhin na omta hi. Amau teng kikom kidon bek tham loin, u khat nau khat in kibawlin, a neihsa uh u leh nau, beh leh phung, tu leh ta sungh leh pu cihte kol loh nawn loin Tapidaw teng kipawl khatin hong omin kituam pawlta ahih manin, si leh sa ahi u sung nau sung, tu leh ta sung, sungh leh pu sung, a gamtat zia teng na khelmangin, Tapidawte in tatzia thak hong nei uh a, a dang tawh kisu nawn loin hong om uh ciangin, mo man hong phiat uh hi. Misi ni thum sung bek koih uh hi. Pawl khat bangin, Zo ngeina pen biakna sa kha zawzen kikin Khuado pawi, Sialsawm kicite phiatin Tapidawte pawi pen, kumthak, thawhkik, Lungdambawl bek hi na cita uh hi. Tatzia lui khempeuh na phiat ta uh hi. Hih pen Zokam paute sungah nakpi-in uang diak hi.
Tuhun khang ciang leuleu-in, mi khempeuh Tapidaw kihiphialta ahih manin, khuate khatkhatah Lawki beita-a, Tapidaw bekbek kihikhin ahih manin, khua zang bupin ah kipawlin, khua kido thei lo, a kiteng peuh Tapidaw leh Tapidaw mah hita ahih manin, Khua kido leh beh teng kipawl, sial kisawm leh beh teng kipawl cih bangin hong om to leuleu hi. Sa kigawh leh Tapidaw leh Tapidaw sa kigawh ahih manin, a kitawm hun lai bang nawn loin, sa hawm mah na kulta hi. Kiteng ahi-a, sa kigawh ahi zongin, sa hawmnate ah ngeina leh Tatzia tawh kituak a bawl hong kul kik leuleu hi. Tua bang ahih manin, i ngeina leh i tatziate kithei nawn loiin, a vanglak khatin ki-omta ahih manin, i nusiatsa ahi, Zo tatzia ahi biakna kisa-a, a kinusiate i zatna ah aman-a, a kizat theih nading mahmahin kikan kik nahi hi.
Tua ahih manin Tedim gam sungah a kibang lo ngeina leh tatzia pawl khat na om a, tuate in Dim tatzia, Teizang tatzia, Saizang tatzia, Zo tatzia cihte na om a, tu-a i-at pen Zo kampaute tatzia ahi hi. A kim ahi zo kei zongin, a kisam pha diak teng kikan a ki-at ahi hi.



Thu kaikhawm -

Kham Khan Mang
Sa/27,40
Sakollam, Tedim

Thu Masa

Tuhun ciangin leitung khantohna tawh kizui-in, ih minam leh ih gam a it a, a laamto nuam ih minam akip akho sak nuam, minam a it ih mipil pawl khatte bawlsa laibu tuamtuamte sung panin Zomi hihna bulpite ahi ih Zo ngeina, zuthawl kipiakna, kiteen kipina, zuhawm sahawm daan a kipan, pu zu kholh, meelmuh, moman piakdaan, mo sagawh, tonna haanna zu nunna tuamtuam leh ih Zo ngeina tuamtuamte thei thei, sim thei zel ihih manin lungdam huai hi. Tua mah bangin tua banga a kigelh hih Zo ngeinate sung panin a bulpite a kipelh sam loh hangin, ih teen ih giahna mun zui-a, a kilamdanna a kipelhnate zong atawm atamin ih mu thei hi.
Tua banga a kipelh theihna thute ih kan ciangin ih laak masaknate, ih teen ih omna ciatah, ih zatdaan pawl khat ngeina a suak zong om a, tua mah bangin ih khua ih veng in ih zat nawn loh ih ngeina abei pawlkhat na om lai hi. Zomi ih hih manin ih ngeina a kibang khin ding kimlai damdama, a sawt cianga ong kilamdan theihna tua bang teng hang hizaw hi. Tu bang hun ciangin Pasian thu zui na ah ton leh taang aih, sa-aih zu nunnate ong om theih nawn loh ciangin khang thakte bangin tua banga ih ngeina hoihpite thei nawnlo uh hi. Minam a it a khual ih mipil neih sun teng beekin tua banga ih Zo ngeina zaatdaan, la a kipan ih Zomi hihna a keem vante laibu sungah a kisim thei den dinga ih koih ih gelh tek ding kisam mahmah hi.
Tua ahih manin hih banga ih Zo hihna akeem, ih Zo ngeinate eite khangin a kizang nawn takei zongin, Zomi kici peuh in, tua Zo ngeinate keem lo, thei loin om lehang ih Zo hihna zong ong sukha thei, beisak thei ding ahih manin taang lai ih pu ih pate hun lai-a, a kizangh bangbang ih Zo ngeinate hih ZO TATZIA sungah a maan thei pen dingin ong kipulaak hi. Zo tatzia, Zo ngeina cihte pen Zo kampaute zaat bangbang amaan thei pen dingin kingaihsun ahih manin tulai taka Zo kampau te in nidang pu leh pa hun lai-a, sihna nopna, Ton leh haan, taang aih sa-aih, gualnop, zununnate a a zat bang teekteek uh in hih ZO TATZIA sungah ong kigelh, ong kipulaak thei suak ahih manin Zomi kici khempeuh in theih huai hi. A diakdiakin Tedim mi khangno, khangthak lam peuh mah in, ih theih tek dingin thupi kasa hi.
A diakdiakin hih ZO TATZIA laibu sunga a kigelh, tuni dong cianga ih zat den ahi, mo sagawh mo sapiak, zu tang tun cihte leh zu hawm, sa hawm- sa zeek, sa-at ziate taangtawng a kipan tuni dong them zong kikheel thei lo, phuak tawm a a vaal a kibawl thei lo ahih manin ngeina maan leh hawm daan zeek daan a maan pen a, a zangh a zui nuamte a dingin theih huai lua sa kahih manin deihsakna leh lametna lianpi tawh hih thute kong pulaak hi. Ih Zo ngeina ahi, kipi kiteenna, ahi zongin, zu hawmna sa hawmna ahi zongin, pu zukholh, melmuh, mo manpiak, mo kilak leh mo sagawh leh ton le haan cihte a tuamtuamin a ki-at kawikawi pen a kibawlsa lai tuamtuamte ah i sim thei zeel hi. Tuate sungah ngeina a tuamtuam ahih man i ton i haante zong ki-at in, a man tawh a man lo tawh i mu thei hi.
Dr. Monsignor Felix Lien Khen Thang
B.A. (Psy.), M.C.L.,D.C.L.
Nonciature Apostolique
Au Moroe
B.P. 1303 R.P.
Rabat. Morocco

Khawk - 1
Minam

Minam kici a bangci teng minam khat kici hiam, ci-in kidong lehang i dawnna kibang kim lo kha thei ding hi. Pawl khat in gam khat sunga teeng teng, pawl khat in kampau kibang teng, pawl khat in mel kibang teng, pawl khat in tatzia kibang teng cih leh pawl khat in sii kinai teng hi cih bangin kidawng kha thei ding uh hi.
Minam cih thu tel et lehang, a masa-in Pasian in vantung minam leh leitungminam ci-in, nam kici nih bek na piangsak hi. Vantung minam pen bangzah pha cih i theih loh hangin sim zawh lo-a, a tampi khat nahi hi. Leitung minam pen a cilin innkuan khat nahi phota, Adan leh azi Eva bek nahi hi. Tua panin khangtoto minam tampi na piang hi. Tua a khangtoto minamte eite in i lawh ciangin, a gam mina i lawh leh a lian pen a Pu uh min a nam min i lawh hong piang hi. Gentehna in: Gam minin, America mi, Sen mi, Japan mi, India mi, Kawl mi cih bangin a gam zui-in i lo-a, tua gam khat sung panin nam tuamtuam na teng lai-in, gentehna in, America gam sungah, Mangkang mi, mi vom mi, Sen mi, Kala mi, Kawl mi na teeng lai sawnsawn hi. Gam khempeuhah minam khat bek teenna na om loin, Kawl gam sungah zong, Kawl mi, Zomi, Kachin mi, Karen mi, Kaja mi, Mon mi, Zakhai mi, Shan mi banah Kala mi, Sen mi, Japan mi cih bang zong na om lai hi.
Tua panin ineu seek leuleu-in, Zomi a kicite sungah Tedim mi, Falam mi, Haka mi, Mindat mi, Khami, Matu mi, Kanpalet mi, ki-omta-a, tua nam khatte sung panin kineu seek kik leuleu-a, Tedim bangah Tedim mi a kici veve Zo, Sihzang, Saizang, Teizang, Khuano, Vangteh cih bang kikhen suksuk nahi hi. Hibanga kineu seekte i et pak ciangin kampau a kikhen tawh kibang na pi-in, na hi khin taktak lo zel hi. Gentehnan: Zo nam sungah a pu apa a kithei veve Zo mah ahi pawl khat pen Saizang pau, Teizang pau, Sihzang pau peuh a zang na om zel hi. Tua banah, mundang a om Zopau a thei nawn lo, Kala pau, Mang pau, Kawl pau na omin, kikan leeng Zo nahi hi. A tua banah tu-a namte banah kum tampi leitung a om lai leh mi kikhangin tam semsem ding ahih manin, tu-a namte sangin a tamzaw kibehlapin nam khang lai ding hi.
Nam a na kante in, Tedim mi bek hi lo Zo a kici mi khempeuh Pa khat, Nu khat hihang ci-in, la-in na phuak uh a, "Tun sung khata piang hi ngeingei" na ci uh hi. Tua ahih leh kitel kan lehang nam i cih pen kampau pen a pua lam etna hi a, a taktak pen sii leh sa kinai na hipen ding hi, cileng kikhial lo pen ding hi. A bang hang hiam cih leh pau kibang lo Kachin sanggamte pen si kinai ihih manin i behte i ci thei hi. Man hi. I sanggama, atuat i hi hi. Tun zong nam i kan leh sii kinai i kanding pen aman pen hiding hi, kici thei hi.
Khat veivei Zo kampau sungah, Zo ham lo teng midang hita hi kici thei hi. Tua pen kikhial hi. Zo kampau veve Yangon khawnga teengte'n Kawlkam bekbek zang uha Zo kam malkhat zong thei lo hi. Ahih hangin, anu leh apa pen i sanggam taktak nahi lai lel hi. Kampau tawh khen kei zaw ni.

Zomi Pianna Bul
Zomite pianna bul akan tampi na oma, a masa-in Sen gamah kiteengin, Mongolia minam hihang cih nahi hi. Sen gam laizang panin lalin Tibet gamah teeng uh hi. Tua panin Kawl gam kilut a, Tibeto-Burman min tawh na om uh hi. Tua panin Kawl gam laizangah teengin, tua pan saklam manawhin kikhin to-in, Chindwin gun zui-in pawl khat pai-in Khamtung mi nasuak uh hi. Pawl khat pen zang lei tengah na thaam uh a, Khang lam Zomi kici uh hi, cih thu kithu khat ciatin ki-om hi.
Zomite pen Mongolia minam pana piang i hih nak leh, Kawl gamah a tung masa pen minam i hi hi. Bang a kithei hiam cih leh Kawl gam taangthu kante in zong a genna uh a, Mongolia te Kawl gam atun hun pen AD 9th Century kiim hiding hi, na ci-a, Peithano khuapi zong a na phut hikha ding hi, ci uh hi. (ta]c]y? ]refrmódkifiHa\:ordkif: yxrwJG) Kawl gam taang hun cih thu khawk-1 laimai 174 ah kimu thei hi. Hih laibu sung mah ahi Khenpi-3 khawk-1 Pagan hun kici laimai 233 na sungah zong, Tibet-Burman suante Pagan kisiat khit Kawl gam laizanga, ateeng khinsa Pyu, Tet, Mon leh Palong suan leh khakte leh hong nungtung Tibet-Burman suante teeng khawm uh hi naci hi. Tet a kici mite pen Zomi a kisim ahih manin zong, Kawl gam laizangah taang pekin kiteeng khin ahihna kilang hi. Tua pana kithehthaanga a lalmang Khamtung Zomite i hihna kilang hi.
Tet a kici mite, Chin kici Zo minamte ahi cih Sukte beh leh Tedim gam Taangthu bu sung laimai nihna kilak hi. Mogolia nam pan Tet mi kihi-in, Kawl gam a laizang mun panin Kawl gam saklam a lal toto, Khamtung gam leh Kabaw kuam teng leh Pakokku gamsung tenga teeng i hihna kilang hi.
S.P. Kham Do Nang B.A., B.L., M.R.E. in ZO SUAN KHANG TAANG THU a atna sungah Zomite pianna hi bangin na-at hi. B.C. kum 2027 lai-in, Tibet gam a uk a min Jou kici om-a, a ukna pen Zo Dynasty na kici. B.C. 1000 ciangin tua kumpi Jou suan leh khakte Sen gamah saklam Kan Cho kicihna ah na lal uh hi. Tua minamte khang thak kumpite in na do-in athahmang ding alau manun, a min Jou pen Jen in na laih uh hi. Jen minamte gal tai uha, Pecking na tung uh hi. A galte atheih loh nadingin, Jen kici min pen Chin ci-in a min na laih leuleu uh hi. Amau in kumpi hong ngah uh ciangin Chin Dynasy kici Zo kumpi ali na, Chinkumpi in leitungah na lamdang a minthang mahmah sagih lakah khat ahi, kulhpi lian asau na tai 150 apha khat na lam hi. A lam kum pen B.C. 246 kum na hi hi. Tua kumpi pa min pen, a mite in Ni Nuai Mang na ci uh hi. Nau khat na nei-in tuapa min pen Song Thu Pi na ci uh hi.
Ni Nuai Mang in ta khat nei-in kum sagih pha khin napi'n, khang thei loin na om a, amah dahsak mahmah hi. A dahna dang khatah a annek sim a ameh lim pena, aneih a huansung singluang tunga po Pateh po nawn lo sawnsawn ahih manin a lung na sak mahmaha, aphat theih nadinga uliante adot ciangin, ni sagih sung "Tong" in zu leh sa tawh pawi bawl ding hileh hoih pah ding hi, na ci uh hi. Amah in zong na-um ahih manin ni sagih sung na "Tong" hi. Hih pen Zomite "Ton" kipatna hi. Thupi takin Tong ahih manin mi tam mahmah laam ahih manin lamgui duap kua-in kilaam hi. Pawi ni nunung pen ni-in, mipi in Pu Song Thu Pi laam ka mu nuam uh hi, cih ngen uh hi. Pu Song Thu Pi in kei hong laam leng, mi tampi si lua ding hi, ci-in na nial hi.
Mipi in a nget teitei uh ciangin, Pu Song Thu Pi in zong a zaangsan naam tawh na laam hi. A namsau vei vik leh avei lama teng, tak vik leh atak lama teng sikhin hi. Zangsan namsau cih minin, Kulhpi sungah hong sim lutte a om ciangin kimana, kumpipa kiang kituna, thah ding a cihte Pu Song Thu Pi kiang kitunin, amah in tua a namsau tawh na that ahih manin a namsau deeksi tawh kidim denin san hi. Tua ahih manin a min Zangsan Naam na kici hi. Pu Song Thu Pi lamna hanga mi tampi a sihna thu kumpipa Ni Nuai Mang kiangah va kiko a, a va-et ciangin mi tampi a si gaalmuh hi. Tua ciangin kumpipa in a sanggampa phunsanin, "Vanah na man nop leh mang in, lei-ah na man nop leh mang in," a cih ciangin Song Thu Pi zong khasia mahmah ahih manin, mundangah pai khiat ding na sawm pah hi.
Tua hun laitakin, kumpipa khua tawh kigamla a teeng kulhpi sung mahah nupi khat teenga baal leh kawlkai na ciing hi. Sakuh in a ante na nek saka, a lo a van ciangin Sakuh ling khat a kia mu hi. Hih pen ganhing gol mahmah khat i mul hiding hi, Pu Song Thu Pi bekin a man zo ding hi, ci-in tua Sakuh ling Pu Song Thu Pi a va lak hi. Amah in zong lamdang sa a, Sai, Zangsial, Humpi a kipan sa lian kamat loh om lo-a, hih zaha, amul gol ka man nai kei hi, ci-in a beng dingin a uital tawh na kuan khia pah hi. A khekhap pai na teng a zuihzuih uh ciangin, kulh taw a vang suak guam khat tuak uh a, tua panin kulhpua a tung thei uh hi. Tua kulh pua atun uh ciangin gam leh lei, singkung lopa nopci mahmah mu uha, lal khiat nopna lungsim na nei pah uh hi.
A nungteng zui kikin, Song Thu Pi inn atun ciangin mi pawl khat zawnin, Ni Nuai Mang theih lo-a, taai sim ding na geel uh hi. Ni khat mi 100 val ding tawh na tai sim uh a, tuate lakah Karen, Shan, Kachin, Naga, Meitei te in zong na zui uh hi. Kulhpua atun uh ciangin khua khat na sat uha, a min "Tungkhua" na ci uh hi. Kulhpi pan ataikhiatna uh kua vang pen suang tumpi gol mahmah tawh kihu hi-a, tua suang pen pasal mi 30 bang bekin hong zo hi na ci uh hi. Tua pen "KHULPI" kici leinuai khua pan leitung khua pai na ci uh hi. Tua ahih manin, Ni Nuai Mang suan leh khaak teng tudongin Sen gamah om suakin, Song Thu Pite Tung khua-ah AD kum 200 dong teeng hi, kici hi.
AD 200 khit ciangin Tung khua na nusia uh a, Sen leh Kawl gam kikal Hong Ho, Yang Tes, Me Khong leh Tanluan (Saldwen) te kantanin na pai uh hi. A pai na uh ah, Tanluan gun lailipi a kici munah kantan uh hi. Tua hunin Pu Song Thu Pi in amahmah i kaih Sialkili nei pen dawi-in na matsak hi. Sialkili nei mang ahih manin gundung zui-in a zong suk uh hi. Tamlipi a kicihna mun a mu kik pan uh hi. Sialkili nei pen dawite ahi-a, dawite leh mihingte a kiho thei lai huna, mite'n phuisam siamna bek tawh a kingah thei ahi hi. Pu Song Thu Pi pen AD 600 pawlin Pun Te khua a ten lai un na si hi. Tua mun aten sung un , Shante leh Karente Saldwen gundung zui-in na pai-in gam na sat uh hi. Song Thu Pi suante in zong Pun Te khua nusia -in hong pai khia uha, Song Thu Pi tapa Za Hing makai-in, Kachin leh Nagate in Hu Kawng gam tawnin Shweli gun neu zui-in Irrawadi gunpi zui uh hi. AD 650-700 kikal sungin Zaa Hing si-a, Siing Mang leh Siing Pawte unau in makaih uh hi. Pun Te panin a tunna uh khua khua Be khua nusia kikin, Sing Meng masa-in gamlak tulak nawkin na pai uha, nahtang po na mun atun uh ciangin nahtang phuk gawp uh hi. A pai lai tak uha, Sing Meng nau Siing Paw pen ektha a zekai kha pen a u te pha zo loin, a nung delhdelhna ah, nahtang kisatte tuaka, tuate a lawndawn na sauta ahih manin pha zo nawn lo ding ci-in lungkia-in delh nawn loin tua munah khawl suak ta hi. A u a phawk mahmah a kimuh kik ding lamen ahih manin, a kimuh kik mateng a phawkna in a tempaai alang bek bawlin langsam sak se hi. U kisam ta cihna a lak ahi a, kituah zo nawn lo ahih manin, tuni dongin tempaai pen tua ci hih suak uh hi.
Tua pan, Zomite pen AD 1200 pawlin Kawlpi na tung uh hi. Kawlpi ah kum tampi mah na teeng uha, gamuk Mangte thuak lahna hanga, na lal khia uha, Zomite Kawlpi nusia, Khamtung gam tengah na kitheh thang uh hi. A thu pianzia pen Mangkangte a nuai-a bangin ciamtehna na nei uh hi.

APRACTICAL HAND BOOK OF THE CHIN LANGAUE- ASSISTANT SUPERINTENDENT BURMA FRONTIER, SERVICE 1925
(By L.B. NAYLOR, TEDIM CHIN HILL 14-12-1923)
Informer times only the Shans lived in the Kalemyo valley. While they were living there Manipur attacked Kalemyo. The Kalemyo people killed Hrang Ko the chief of Manipuries. Because they killed the chief the Kalemyo people won. The Manipur chief's grave still called "Hrang Ko's grave", to the present day after that the Manipuries again attacked Kalemyo, Then Kalemyo people were defeated, because cholera brokeout in the town. Therefore the Manipuries won but they did'nt administer or role the country. At that time a Burmese prince came from below Burma and governed the town and after wards built a wall all round the town. That was called the Kale' Palace.
In 1368 SAO SAWKE (1368-1401) a Shan Sawbwa (Chief) or prince became the King of the new Dynasty founded at AVA. He took the adventage of the quarrel between Kale and Mohnyin and annexed both State and replaced the Sawbwa (chief) with his relativen Kyitaungnyo his very ambitions nephew, became the Sawbwa of Kale, who even attacked Ava in 1425, circling the city for seventh months but failed to dethrone the King. In 1374 he built the "PALACE OF KALE.
It had a double moat, measuring 30 yards (30 m) wide and massive walls a kilometre square, enclosing an area of 234 acres. The remains of the massive walls of Kale city still stand to day two miles South of the present Kalemyo. During this time the people of the Kalemyo valley were fored to work very hard indeed. It is said that the fingers of the workers which were accidentally cutoff filled a basket. Therefore the people of Kalemyo, because they suffered too heavily migrated.
One group entered the Chin Hills by way of Yassagyo. They crosed the Manipur river and are now the Lushais. Later a group went up from the Kalemyo vacinity. These people camped on Kenedy peak. Up to the present time their cooking stone are still there. From the mountain they searched for a good place to settle. From Kennedy peak one party descended via Nawmkai Spur and settled at Ciimnuai near Saiyan. Another group followed down the Htung Spur from Kennedy peak and founded the village of Zangpitam. The people who lived at Zangpitam reunited with the people of Ciimnuai. There were many clans living in that village. Therefore that village is given as the historical birth place of the Chins. From that they separated again. One clan miggrated from Ciim Nuai to the mouth of the Natan lui from its mouth and founded Tuentak village. The founders of Tuentak village were the five son's of Pu Tuenthak called Ngengu, Nei Lut, Dai Tawng, Vang Lua and Non Zong.
Part of the Khuasak and Lophei are descended from Ngengu, Thuklai, Buanman and Liimkhai people are from Vang Lua and Tau Kon people are from Non Zong, Hin Nung and Hau Nung are the descendants of Dai Tawng. Nei Lut has a son called Nei Zo and Nei Zo has two sons called Vang Lawk and Gen Zo. Vang Lawk has a son called Dop Mul (Muanmul) and Dop Mul has five sons called Mulpi, Guuizo, Hanthual, Hawlhang and Kunhen. Gen Zo has two sons called Suan Te and Suan Khup.
The five sons of Ngengu are Lamtam, Khuakuan, Tungnung, Nantal, (a ta Tung Dim) and Phiam Phu, hi, ci-in lai mai 6 panin 15 dongah na at hi.
Rev. Za Cin in, 1972-73 ZBA kumcin thu ko kici laibu sungah laimai 49 pan a-atna-ah, Pu Zo pen Kawlpi khua-ah na teeng hi. Kawlpi kicia khiatna pen, i pute in, mualsang kitung viuveu pen 'Kawll na ci uh a, a tenna pan Thangmual kitung pen tamin, Kawllpi a cihna in tu-in Kawlpi a ci i hi hi, ci hi. (Tong Lawn kawll) i cih bang hi, ci hi. Kawlpi panin Pu Song Thu makai-in, Thangmual hong kah uha, Thuamvum hong tun uh ciangin, tenna ding gam hong galet uh hi. Pawl khatte Thuklai lam zuanin pai uha, pawl khatte Saizang ngalzangpi mun zuan uh hi. Saizangah khanggiat na teng uha, tua panin Ciimnuai ah khangguk na teng uh hi. Ciim Nuai panin Zomi nam thumin kikhen uha, pawl khat Tualzang khua nasat uh hi. Tuate pen tu-a Zo i cih leh Tedim mi i cihte hi-a, khang kua sung na teng uh hi. Pawl khatte Thuklai lam zuanin na pai uha, Sihzang mi na kici uh hi. Tuate sungah Suantak naupa a monu in Sialdawi a kithoihna hangin lungkim lo ahih manin, nuaktai-a Phaiza khua nasat hi. Zote pen Tualzangah khangkua a ten khit ciangin, Geelzang khua nasatin tua sungah khangli na teng uh hi. Tua khit ciangin Bumzang nasat uh hi. Bumzang khua kisat zawh 1972 kum ciangin khang 14 na phata hi. Pu Zo pan tuciang khang 52 pha-in, Geelzang sat zawh khang 18 pha hi, ci-in na at hi.
Minam Min.
Health Assitant Sia. J Gin Za Twang in abawl laibu "Zomi Innkuan" sungah laimai nihna sung pan a gelhna ah hibang na ci hi. Kawl gam sunga teng Zomite min pen Chin, Jo, Sho, Cho, Yaw, Shan cih bangin na kilo kawikawi thei hi. Nidang lai-in ah Sen gamah "Chin" Kumpi leh "Zo" kumpi kici kumpi nih na om ngei hi.
(1) Jo (zo) dynasty B.C. 1027-256 leh
(2) Chin Empire B.C. 221-207 sung na hi hi.
Tua panin mi pawl khat na lal uha, Mongolia minam na kici hi. Tua minamte mah na paisuak uha, Tibet tawnin Kawl gam khang lamah na busa uh hi. Tua panin pai in Kawl gam laizang dong tungin na teeng uh hi. A minam uh "Chin" ahi-a, "Zo" ahi zongin na kici hi.
Chin kici kammal pen Sente kammal hi-a, Mang kamin "Man" a cihna hi. Ei Zo kamin pasal khat "Mi" cihna ahi hi. Zo kici kammal leh Mi kici kammal i gawm ciangin, "Zomi" hong suak hi. Zomi leh Chin i gawm toh ciangin "Zomi Chin" cih a kicing kammal hong suak hi. Chin cih kammal pen Kawl kam hi loin Mangkam hia, tua kammal Kawl lai-in a ki-at ciangin (csif:) hi-a, Kawl lai-in bawmpi a cihna laimal tawh kibawl hi. Pawl khatte in Zomite in bawmpi i puak manin, Kawlte in bawm puatecihna a (csif:) hong ci hi, ci deksuai-a man lo hi. Chin pen (csif:) a ki-at hi zaw hi.
"Zo" cih kammal pen Mindatte leh Kanpalette in "Cho" na ci-a, Zang lai Zomite in "Jaw" ahih kei leh "Sho" na ci uh hi. Zo ahi kei leh Chincihna mah hi veve hi. I pute i pate in, Mangkangte Khamtung gam hong lak ciangin, na minam uh leh na pute uh min bang hiam? ci-a, ana dot uh ciangin, "Zomi" hi ung, ka pu uh Ciin Hil hi na ci uh hi.
Chin Hills news 1924 na-ah, Dr. J. H. Cope in History of Chin Hills go back about twenty ganerations to a person called "Chin Hill" their first anoestor which name bears his decendents as "Chin Hills" and after the annexation, the Bristish called the Country "Chin Hills" and people "Chin" na ci hi, ci-in na at hi.
S.T. Hau Go, M.A.; M.R.E. in, 1972 kum Zo minam ni pawipi Yangon a, a genna ah hi bangin a tomin laksak lehang, midangte in Chin hong cih hangin ei i kici ngei kei hi.
(1) Sak lamte (India gam a te) ei mite in amau leh amau "Yo" na kici uh hi.
(2) Tedim, Lusahi Hills, Falam leh Hakha te in amau leh amau Zo tangin Zomi, Mizo, Zotung, Zophei, Laizo, Zokha na kici uh hi.
(3) Mindatte amau leh amau "Cho" na kici uh hi.
(4) Paletwa leh Matupi in amau leh amau "Kho" e.g. Kh'mi, Khomi na kici hi.
(5) Arakan i mite in amau leh amau pen Miro or M'ro na kici uha, Mizo tawh kibang hi. Arakan ten 'y' or 'z' tangin 'r' aw zang uh hi. Gentehna, Yakhine pen Rakhine ci uh hi.
(6) Khanglamte leh Irawadi kiim tengin Asho na kici uh hi.
(7) Pakokku gama omte in, amau leh amau pen Zau na kici uha, Kawl mite in Zaw na ci uh hi, ci-in na at leuleu hi.
Tua ahih manin, Zo i hihna pen kuamah nial thei loin, i min, i minam min hi, cih kiteltakin hong lak hi. Mi dangdang zong a at omin tuate pen kibang pian lel ahih manin i at nawn kei hi.
Minam min tawh kisai-in Zo Suan Khang Tang Thu at pa S.P. Kham Do Nang B.A, B.L, M.R.E. in a na zonna-ah a nuai bangin mite na ciaptehna na at hi. Mite in Chin hong cih hangin i min pen en "Zo" mah a kici hihang cih na lak hi.
1. Roman Catholic Father Sangermano laibu laimai 35 (Father Sangetmano. A description of Burmese Empire) reprint Yangon; The Government Press, MDCL.
Kawlgam saklam nitum na lam Lattitut 20° 30° leh 21° 30° kikalah 'Jo' kici gam neuno khat a om hi. Amaute mite in Chin ci uha, ahih hangin amau kampau leh ngeinate uh tawh kiptakin om uh hi.
2. U Thein Pe Mint bawl Khamtung taangthu laibu laimai 172, (Thein Pe Mint, History of Chin Special Division; Yangon The Government Press 1967)
Chin kici minamte in, amau min pen anial tengtong loh uh hangin, a minammin bulpi taktak uh pen 'Jo' ahi hi, na ci hi.
3. U.S. Illinois sang minthang a kisin F.K. Lehman pa laibu bawl laimai 179 na-ah (Illinois studies in Anthropology No. 3; The University of Illinois Press Urbans 1863)
India gam leh Kawl gam kikalah kam pau atuam leh ngeina uh tawh kiptaka, ateeng minam khat oma, amau leh amau Jou kici uh hi. Amaute pen uk hak mahmah minam khat hi uha, Sha (Jiin) kici dawi bia uh hi. (B.C. 2000 pawlin, Jou kici kumpipa min piang na hi hi.
4. G.A. Grierson kici bawl laimai 2,3, na ah (G.A. Grierson Linguistic Study of India. (Yangon; The Government Printing Press 1904) P. 3-2.
The name Chin is not used by the tribes themselves, who used title such as Zo or Yo and Sho. Chin kici minam pen tua minamte in zang vet lo uh hi. Zo ahih kei le Yo leh Sho cih bek zang uh hi, ci-in na lak hi.
Tuate banah, Khamtung lai hong bawl sak Sangmang Dr. J. H. Cope, K.I.H., B.Sc., B.D., D.D. in, sang a zat ding Gam thu (Geography of Burma, Chin Hills (In Tedim) 1927 a kici sungah Zomite khamtung atun zawh uh kum 400, 500 val sawt lo ding hi, cih chin taang' Zo kammal na zang hi.

Wednesday, November 23, 2011

Paubul; Zokam, Zoham

Pau bul
Nidang lai-in ei Zomite in lai kinei ngei hi, cih mipil misiam khempeuh in gen kim uh hi. Tua lai pen ui-in na tuahmangsak ahih manin, lai kinei nawn lo suak hi cikim uh hi. Tua ahih leh i kidot dingin, tua lai pen a bangci pau tawh ki-at ahi tam kidot huai mahmah thu khat na hi hi. Tua lai sunga kammalte pen tu laitaka Khamtung mi a kici leh Zanggam Zomi a kicite sunga kampau kigawmna hi dingin a up huai hipah hi. A vekpi ahi kei zongin kuate in a tam zaw bek a zang lai na ding uh hiam? Tua lai a kan zo om zenin, Zomite lai hi cileng, Zomi khempeuh tu-a i ki-it sangin ki-itna lian zaw taktak ding hi, cih kimu thei hi.
Tuhun ciangin, Zomi a kicite sungah, khamtung a teeng pawl leh Zang gam a teeng pawlin i kikhena khat leh khat pau i kitel zo nawn kei hi. Pau kitel lopi-in khat leh khat kiho thei loin, ki-it nading thu om thei lo mawk hi. Tua bek tham loin, Khamtung a teeng veve Tedim, Falam, Hakha, Matupi, Mindat, Kanpalet, Khu'mi, Lusei leh Hualngo in i kikhen to sawnsawn hi. Tuate sungah zong' kam neu nono-in i pau lai-a, tua te nangawn khat leh khat a kitel zolo pawl i om lai hi. Gentehna in; Tedim sung bangah, Zo pau, Thahdo pau, Sihzang pau, Teizang pau, Saizang pau, Khuano pau, Dim pau leh Vangteh pau cih na om a, tuate sungah a tuam a kilo Zo pau, Thahdo pau, Sihzang paute tuam kai-in tua lo teng sim kici-in, atawp khakna-ah Tedim pau suakin, Tedim mite kamtaang hong suak hi.
Hih Tedim pau pen, mipil misiamte in a gen bang mahin, a pianna sawt nai lo ding hi. American Mission J. H. Cope in 1933 kuma a Zolai a bawlna sanga zat ding leh sin ding laibu ahi Geography (gamthu bu) sungah khamtung gam a kisat zawh kum in 400 leh 500 val sawt lo ding hi, na ci hi. Tua mah bangin, i mipil i laithei a minthang masate in, Tedim mite pen Kawl zang panin Khamtung Ciimnuai ah kitung masa hi. Tua panin, nuntakna haksatna, lo gam kicinlohna hangin kilal khia kika, Pawl khatte, sih lakah teeng ahih manin Sihzang mi, Pawl khatte, Sai lakah teeng ahih manin Saizang mi, Pawl katte tei lakah teeng ahih manin Teizang mi, Pawl khatte zo gamah teeng ahih manin Zomi kici hi, ci-in at uh hi.
Hih thu-ah gen nop i nei hi. Ciimnuai panin kilal a, i tenna mun zui-in paunam piang hi, cih thu ah, tua paute kigawm to-in Tedim pau hong piang hi kici tek ahih manin Tedim pau pen Zomite pau nunung pen hi, cih ding hiding hi. Ahi zongin ah mipil gamte ahi Englandte mahmah zong a tuungin pau nam tuam tekin pau uh hi napi, a nunung pen pau Mang pau (English) a zat uh bang hiding hi. Ahi zongin, tua pau kigawmnate sungah Thahdo pau leh Zo pau pen kihelo-a, tua a kigawm teng i pau pen 'SIM' pau kici bek na hi hi.
Zokam Zopau Kam Bul Ahi Tam
Kiman nading lian lua om kei na in, Khang taangthu leh i pute i pate thu i theih khop i kan ciangin, hih Zo kici kammal pen, ei Zomite khempeuh i kicihna hi mah hi. Ahi zongin tua Zomi cih miaimuai pen a bul khat, ahih kei leh u zaw khat om leh kilawm a, bek tham loin tua pen ahi lo phamawh thu khat na hi hi. Midangte bang loin, Zokam paute sungah, pute pate in, i pupi pen Song Thu hi, cih kigenna kihilhna pen a thupi khat in kingaihsun pen hi. Song Thu pen tu-a, Zokam i zat kampau a pau hi kici hi. Tua pen thu naupang ci lai ni.
Zokam pen paubul hi kha thei hi, i cihna tawh kisai-in, Zomite pen Tibet pan Kawl gam laizang tengah kiteeng sukin tua panin kahtoto-a, khamtung gam kitung hi, cih pen mi khempeuh in i san thu khat na hi hi. Tua Kawl gam laizang panin zong thakhat in Khamtung kitung pah hi loin, a kivial toto i hihna mipil tampi inlai-in a na at tek banah, 1998 kum Tedim No.1 BEHS Golden Jubilee Magazine sungah, Sia Ngulh Khaw Suan in a atna ah ei Chinte Pagan Popa pan nitumna sak lamah tungin, Ava leh Sagaing khua sak lamah sawt khop i khawl hi. Leng Tong Hoih taangthu bang tua mun apiang hi, na ci hi. Tua pen Zomite Kalemyo ahi-a, khamtung i tun ma hun na hi a, sawt khia mahmah hun na hi hi.
Siapa cih banga man leh, Leng Tong Hoih pen kua mi hiam, kua namte hiam cih i theih nadingin a kam zatte uh ah kimu thei hi. A u anaute pen sanga sin laibute ah pasal sagih pha-a, anau tum pen uh Mu Nei Thang Dal hi ci-in, ahi zongin Zokam paute sungah Ma Nei Thang Dal kici zaw hi. A kamzatte in tuhun a Zokam paute kam zat ahihna a kampau kikhumnate ah kilang hi.
(1) Zo kampaute in "kot" a cih ciangin kong cihna hi.
(2) Inn dan acih ciangin inn dei a cih nopna mah hi.
Sik in dankua kot hon aw, cih pen a man in, simkam hi loin Zokam na hi hi. "Sia in dankua kot ei hon aw" a ci na hi hi. Tua hun lai pek a te in Zokam pau a nazat hi-a, tua sangin kambul zaw om khol lo dingin upmawh huai hi.
Tua bek tawh hi lo-a, Neino tangthu sungah zong, Zokam pau zatna na om zel hi. A gelh te'n Tedim kam in a at hangin, a mite Zokam pau na hi cih kimu thei hi. Nei No tangthu i sim ciangin Tawpi cih mah, khekhap ci loin ketot cih mah, hong kihta niteh ci loin, ei giing vateh cih mah, sahangte khua kici loin Tawmi khua cih mah, kiteeng sak ni hi loin, kinung sah vaang cih mah, lim si ci loin tui na bo cih mah, bak bang zah na gai ta a ci loin, ba i za na khawngtai, ci bangin tampi tah Zokam pau na om hi. Tua hun lai pekin Zokam na kizang cileng kambul mahmah kha ding hi.
Tua banah, Gal Ngam leh Hang Sai hunin zong Zokam pau mah na kizang hi. Man Dawng tangthu sungah zong Zokam mah na kizang hi. Tua banah Zokam pau te'n, Nu, pa, ni, gang, u, naute a lawh ciangin, 'ka' tawh thuah se hi. Tua mah bangin Khamtung mite sungah tua bang a zang tampi i om lai hi. Tua in kambul khat ahihna hong lak hi.
Tuate khit banah, Ngeina zatna ah, taangtawng pek a kizang tudong a kizang zom paisuak pawl khat na om hi.
(1) Zutang tun. Hih pen sih ni-a, ahun cianga kizang hi-a, hih lo a phamawh thu khat na hi hi. Ahi zongin, Zokam paute lo a zang om a, a zang lo zong om hi. A zangte zong tawh kibang lo lai. A zang sunsunte'n, zutang tun ci loin, Pu zulup peuh, ahih kei leh Melmuh gen peuh kici lel hi. Zo sungah tua bang hi loin, pu te in tute khakna zulup hi zaw hi. Tute'n melmuh pia kik hi zaw hi.
(2) Nau aitah cih pen Zokam paute sim loh a zang omlo hi. Pute in a tanu in ta a neih ciangin thupha piakna ci-in sa go-in aitahna na nei hi.
(3) Sial khup: Hih pen midangte in, mo man piakni pen Sialkhup ci-in mosa pen sial khupsa peuh ci thei uh hi. Zokam paute sungah tua bang hi deksuai loin pu zawng khat a thawh zawh nadingin sial takpi khuma, sial pen a nu hi teek hi.
Tua ban lai-ah, lai kigelh pawl khatah, Zo pen zo dawna, a ten man a zo nawl min pua-a, zo lakah teengte Zote kici hi, cih ki-at mawkmawk hi. Tua ahih leh en leng, Tedim gamah Ciimnuai khua sanga zo zaw om lo ding hi. Tedim khua mahmah zong zo dawn mahmah khat hi. Zo dawna tenna hang hi leh Ciimnuai piangte Zote kici khin ding hita hi. Omna mun hangin zo kihi lo zaw-in, Zote zo dawnah teeng hi zaw ding hi. Gam min pen a pua-a om mah bangin a pua lo zong na om zel hi. Gentehna in, Thahdo bang a pu a pa uh Thahdo ahih hang hi. Tua mah bangin Lusei cihte, Hualngo cihte, Vangteh cihte, Guite cihte a kipan en leng omna mun min hi khol lo zaw hi.
Omna min tawh minam i kilawh pen nai mahmah lai ding hi. Sihzangte bang Sihzang kama, apau khitin Zokam paute tawh gal na sim khawm uh hi. Leng Tong Hoih pan a kam kizom Zote in, tai sih un, a cih ciangin, Sihzang kam pau in tai suh un, sa-in tai suh uh a, Sihzang kam paute in tai hek un, a cih ciangin Zote in tai kek un a ci sa-in tai mang uh hi, cih tangthu na om hi. Hih hun pen Ciimnuai pana, Sihzangte sih omna a ten zawh uh hi pan ding hi. Ava leh Sagaing i ten lai-in i vekpi in Zokam paute kihi-in, Sihzang, Saizang, Teizang, Khuano cihte pen Ciimnuai sat khit a piang leh kam thak na hi ahih manin, Zokam pen kam bul hi kha thei ding hi, i ci thei hi.
Tua banah, ganhingmin lawhnate ah Zokam a kibang suaka, a dangte a kileh bulh leh a kibang loin kilo om thei hi. Gentehna in, Sai, sial, Bawng, Vok, Ak, Ui cihte i kibang khina, Vasa ci tawh sava a ci tawh i om a Zo kamin, 'va' hi lel hi. Tua mah bangin Sanga a ci omin, Ngasa cih a ci zong om hi. Zokamin 'nga' hi ziau lel hi. Ahi zongin sa tawh a kipan ganhingpawl khat kibang tek hi. Gentehna in Sazuk, Sakhi, Sakol, Sangai,Saza cihte i kibang khin hi. Sa kici kammal tawh a kitawp leh a hing nawn lo nek dingtesa kici na hi hi. Zokam hita leh kua kam kua pau hita leh nidang lai-a, i zat tuni donga i zat kamin, Saisa, Sialsa, Bawngsa, Voksa, Aksa, Vasa, Ngasa, Uisa i cih nak leh nek ding hita hi. Vasa-sa, Ngasa-sa kici lo mawk ahih manin, hih ah zong kambul hihna khat kimu thei hi.
Tua ciangin, mi khempeuh in, keitui nekha nupinu pen Tawmi suak i ci hi. Taw i cih pen Zokam hi a, Sahang cihna hi lel hi. Sahang-mi kici loin tawmi kici in kambul leh tanglai pau hong lak hi gige hi. Tua tham loin, tem pen Zokamin nam hi-a, tua pen a neute hi-a, a saute i vekpi in namsau i ci tek hi. Temsau kici lo zaw hi. Tua zong a khiatna nei mah hi veve hi. Tua banah thu neu khatah mihingte in zu i dawn thei-a, tua mah bangin vasate in zong singpak pawl khat a dawn pen Zokamin 'vazu' pak, vazu kung kici in a dang ten phihtu pak, phihtu kung kici-in kilamdang hi. Tua bang pen a tampi om hi.
Tu hunin, Tedim kam pen i theih i zat lo phamawh pen ahi ding hita hi. Ahi zongin, apil asiam loh leh a hauh a phat zolo hangin, Zote pen Zo gam a teeng hi mawk loin, Zo bul a kipan Pu Song Thu pan kizom suakin, ngeina, tatzia leh kampau kizom suak hi a, Zomite taangkam pen "Zopau" hi leh kilawm hi. Tua manin i lai neih hun in zong Zokam mah tawh ki-at hidingin up huai hi. Bang hang hiam cih leh Pu Zo pen Zokam mah na zang hikha ding hi. Tua huna, ngeina sial dawi thoihna, pusa thoihna a omte leh tuhun a Zo kampaute zat kibang siksek hi. Ngeina leh kampau kizui ahihna hangin, i ci ngam hi.

Wednesday, October 12, 2011

Phuolva'n a tongsuo kheel ngai sih


Pasien tungpa'n nopna eite tungah ang om ta heh.Mihing in pasien i bawl sih a,zong i bawlthei sih hi. Ei man Pasien bawltheilei iPasien pen Pasien hilo dinga,eima pen i bawl pasien ii Pasien ii dinghi.Tuo ei piengsah Pasien pen ma, biekha paaikha ihi man in ama aadingma-a eipiengsah i Pasien'min thang ta heh.Tuoziehin i kamham pensangpen Pasien bieh na-a a kizangh kam hampha khat ahi hi. Kam eipiein mi hina cingtaa-a ei siem pasien hangin i lungdam hi.Pasienin kameipiehna pen i zah ding a aci hi-a,i zahngamlo dinga, a ci hilohi.Kamham i neipen Pasien thupha lienkhat hi-a a aangtan huoi nakhatahi hi.Pasien bawl nate nah hoi mama (Indeed it was very good,NKJV) hici'n leh Pasien in gen hi.(Piencil/Siemcil.1:31)I kamzah pen Pasien'npiensah ahoite sungah khat ahi hi.Tuozieh in Pasien hangin i om hi.Eima le i kiim i paam a om i sanggamte i et ciengin etlawm mamakasa hi.Azieh pen unau sanggamte ihi ua,unau sanggam ma bangin iomzieh ahi hi.Tammi pen Pasien ei pieh i etlawmna i suhsietlo zieh ahihi.I zah i kamham ciet tawh i etlawm ciet hi.Paawlkhatte'n tammietlawmna phawh khalo in etlawm zonai sih vei aw,ci'n lungkim lo hi.Tuoa lungkim zolo na pen thuvalkaai ang suoh hi.

Tuo a lungkim zolo na unzuumna le thangpaina ah amau te tun to hi.Tuo te Pasien ei pieh hinasungah a mau le ama u saltang in kol kibulhte ahi uhi.Tuo te in Pasienhoisah nate khatvei a etkia ding uh ka hanthawn hi.Kamham pen thupi hi. Tuo ziehin tanglai kumpi thahat te'nmizawthaw na dingin galvan in na zangh uh hi.Nebuchadnezzar in Danielle a lawmte Chaldean kamham le biena ah amang cip dingin na geelngaihi.(Dan.1) Alexander(B.C356-323),Greek kumpipa'n Greekkam penLeitungah a kizel ding na hanciem hi.Tawm khat ka dana khat a om hi.Khat le khat kamham kitel gehguhpen Minam akuon a kisim mawna,hamkhat le khat kithupi simlo na-in thuhoi hilo hi,ci'n ka mu hi.

Pawlkhatte'n Tedimham pen kitel pen hi cihi. Tampe'n a kuociik a etna ah man a, a zaipi a etna ah manlohi.Kalkhat kalni suonna ciengah maan a a saupi kalsuonna ah maan zotahtah lo hi.Munkhat a i ten tonpi i sanggam Falam le Hakha cite tawhi kiho ciengle Kawlkam zah ang kul a,hina ki bang a i kingaisutpi Manipur le Naga land lamte tawh i kiho cieng Mangkam ma zah angkul hi.Tamin bang lah ahiei ci le kamham in gamgi nei-in bangcieng ah zaikuociik ci lah hi.Pasien hangin i lungdam hi.

Tedim gam le Tonzaang gam a om minamzosie, Manipur lama Kuki/Thada cite i ham i kitel ceit hi.Ka khuo ah UNDP huna nga in,khaici vai tawh kisai ah makai(representative) in kapang hi. khatvei khaici UNDP zum a la dingin ka kuon hi.Tuonah Tedimkumpi bank gei ah Thuklai hausapa(galkap lui santhum) zong vaikhat matawh na to kamu hi.Tuonah ka kiho uh a,thutampi ka gen uh hi.Aman zonga Sizaangkam ma zanghin ke'n zong ka Zokam ma zanghin ka kiteltuoh lelmama uh hi.

Atawpna ah ka kikhen dingun ka genin:Pa, ke'n natapzaang(hearth) le na innsunga na zah na kam kang telpieh, nang zongka tapzaang a kazah le ka innsunga kazah ka kamham ei telpiehcin,midang hi vawtlo ihi na kilangh hi,ka ci hi.Ama zong a lu loklokta hi.Ama tuo banga ka hopina pen kanai bawlna ahi hi.Tuoziehin ihamkitel gehguh pen mikhat a maham tawh i hopi pen i gelta bawlna hizawhi.

Puzonet sungah "Tedim pau zangh tek ni, pumkhat i suahthei na'ngin" ci mikhat lai at ka simngai hi.Eite Jesu sung leh itna sungahpumkhat ahi sa i hibo hi.Kamham ah zong kitelpieh ciet ihi ziehinpumkhat a hisa ihi hi.Ama'n tamthu theilo hi.Hamtampi i nei cietna ini kamzah ciet a picing suoh zah zo beh hi.Tuo ahiziehin i hamcietkisimmaw pieh ding hilo zaw in thupi hi, ci i phawh ding ka deihi.Teizaang,Tedim,Sizaang,Thado le Zo, eima ham ciet puo in paallunsah vai.Ei adingin i hamphatna khatah kamkitel pen/ taangpizahkam(common language) om tuonlo hi, i hamciet pen i kitel piehciet mamalel hi.I kamzah ciet pen thupi ciet hi. Banghang ei cile i nei ihi-nale i ngaina ciettawh kizom hi.Tuoziehin ihi-na, Pasien bawlsa ahlungkimin i thupi sah ding thupi kasa hi.Na kam tuo pasien ang pieh,mi'n ang simmaw pieh nanleh zumpi si'n.Nangma bawl kamham a zangh nahisih a,Pasien'n bawl kamham a zangh nahi bo hi.

Zo nahi pen Pasien hanghibo,nang ngap thu hi sih.Pasien i it leh i hi-na a bawl ama ahiziehin ama i thupi sah na in ama eibawlna thupi sahbo vai.TuoziehinRick Warren in: Na minam le gamkhat ii mi na hinate sekholna omlo apieng hilo hi.(Rick Warren,The Purpose Driven Life,p.23)Pasien in a piensah sa na zosiete ngimna tawh piengsah hi.Amandeina nei in,kisam sa hi.Ama aadingin manpha eisa Pasien hi.Tuo thutehangin minam khat hina teng ei pie hi.Pasien tungah lungdam in omcietvai ei.Tambanga minam khata eisiem pasien'amin thangta heh.I kam tawh imite'hlamit i honzo na ding lungtup in nei vai.Pasien in nang a deinaaadingin kisamh angsa hi.Jesu'itna sung le note itna sungah

ThangDonghKhai Zomunmi
Topa phasah na a omleh hun nga cieng (C) na angzom vang. Lungdam.