ZOMI LEH CITAHNA

[Tammi lâi agiel Monsignor, Fr.Dr.Felix Lien Khen Thang pen, Tedim gam Gamngâi khomi, Pa. Ignatius Lâng Gin Suon tapa hi a, Zo mite lah ah Catholic priest asuoh masa pen ahi hi. 1997 kum in Italy gam Rome khopi Pontificial Urban University pan in Ph.D(Cannon Law) hing nga hi. Ama in 1990-92 dong Saizâng khuo ah Paris siempi nasêm a, tuin Apostolic Nunciature at Dhaka, Bangladesh ah 2nd Secretary pannmun tawh Pasien na asep lâitah ahi hi]

Lam-et ngamlou pi in, Zo Baptist Association (ZBA -II) kum sawmli (40) cinna ‘Ruby Jubilee leh AD 2000 phawhna’ Magazine adîng, Zo Mi leh Citahna ci, article khat ât khuon ei kipie ahiziehin, Magazine Committee te tungah, ka lungdamna kou nuom masa ing. I thulu toh kizawitawn dingin, ‘Thumêngte tunga a citahte in, thuliente tungah zong a citah dîng hi’, ci (Lk 16: 10)na, i thu bulphu dîngin têl nuom ing. Topa sungah ka’ng ît, sanggam u leh nâu, nu leh pate, i pu i pate in abeisa kum 100 lâi dongin, dawi(pusa pasa) na bie uhhi. American Baptist Missionaries te leh Foreign Missions of Paris (Piantit topate) tungpan, Topa Zeisu ei gupkhietna, lungdamna thupha na kisânsiem ahiziehin, tu-in eite in, Christiante i hita hi. Topa Zeisu sungah têltuom, Israel minam thâte i suoh hi. Topa Pasien in, Abraham,Isaac leh Jacobte Pasien beh/(mai) hi nawn louin, ei Zo mite Pasien zong ahita hi.
Têltuom Israel minamte in, Egypt gam ah kum zali val bang sila in a na om lâitah un(cf.Ex. 12:40-41), Pasien in amau uhte gentheina nathuohpi in, na hênêm siem bân ah, Moses i makaina toh Pharoah kumpipa khut sungpan nahonkhie a, sêhnêlgam sungah kum sawmli bang asawt zaw uh cieng, ciemsa Canan gamnuom Joshua in na lutpi sah hi (cf.Jos.1­12). Tua ma bangin ei Zo kampâute zong, Reverend Khâm Za Mâng makaina toh Zo Baptist Association i nga zaw kum sawmli cinna ‘Ruby Jubilee leh AD 2000 phawhna’ ah, Pasien tungah atuom vilvel a lungdam i kou bân ah,abeisa kum sawmli sungah, bangci bangin Pasien a bete i hi e,kam beh toh î ? I gamtat i lu hêhna, thumân thutah, citahna leh upna lâigil toh zong î ? cih kisittel dîng kisam hi.Tua ahisihleh, i upna leh i sepnate zousie sêhnêl tunga innlam toh a’ng kibang khadîng hi (Mt. 8:21­27). ‘Noute in kam beh toh nei bie uh a, na lungsim uh kei toh kigamla mama hi’,Topa’n,ei ci khâhdîng zâuhuoi hi (Mt. 15:9; Is 29: 13).
Ei Zo mite in, i minam cieptêna (emblem) dîngin ‘Zo vaphuol’ lim i têl u’hi. Tuin, i Zo Baptist Association Seal ah,Zo vaphuol nupa, singlâmte leh Lai siengthou bu i zatna toh i kipsah hi. Vaphuol i ci pen, a citah mama va nam ahihi. Vaphuol nupa lêngton pen,khat in sina-manna khat anei leh, akhat in zong ama leh ama tuoltang dênna’n kinei in si hi, kici hi. Vaphuol pi in, atui a op sungteng, apâ(male) in an puoh den a, apâ in sina-manna khat anei khâhleh, apî (female /mother)zong anngawl in si vawt hituoh hi. Tua bân ah, apâ in ann a sui kâl a,vaphuolpa dangkhat vaphuolpi kunga, ana haw khâhleh a tui-op kimlâi,ciempêl ciin tua vaphuolpi pen apâ in that a, tuazawcieng, vaphuolpa zong athanei za in vân lamah lêngtou in,tua pan in lei lamah kikhawsuh in ama leh ama, a kithatlia hi, kici lâi hi. Zo vaphuol nupate ki-îtna,thumanna,Kipum
khatna leh a citahnate uh ettêhuoi sa i hi ziehin, i minam kiciemtêna dîngin Vaphuol lim i zang uhhi. I pu i pate in,dawi na bie uh ahiziehin Lawkite ci’n,i ciemtê u’hi. Amaute in,ki-îtna leh kilemna,thumân thutah,thupi khuolna leh kipumkhatna te masuon in, biehna leh ngaina toh hoitah phatah leh picingtah a,ana nungta,ana innsuong thei mama te uh ahihi. Khuo khat asât ciengun,khuo biehna leh khuo âpnate,na nei têitêi uhhi. Khosung cidamna dîng,ankhing tuibukhamna dîng, khuo hun hoi leh guotui hoi ngetna dîngin zulesa tawh, gam biehnate na nei in Lou Sielpieh ci na bawl uhhi. Tua ahiziehin, April (a)Ninghlapi hla pen,(Lousiel pieh hla) ciin na ciemtê u’hi.
Louhlaw singpuohna a kizang tu leh hei, nâmtawngte zong, lupna pi neiah, kuongpi toh sîn in,zulesa na kipe tanghiel hi.Tua gambiehna ah,be sung phung sung ciet pan muonpente na kiteng in,meigongte leh zikhûl takhûlte kisâng lou khat hituoh lâi hi. Pasien hepina tawh gâlevûite a kaikhop zaw ciengun, Pasien tungah lungdam kou kawm leh,akumkia cienga dîng,
innmun lougam,singhal, gophung tuinâhte Pasien in thupha apieh nadîng ci deinget kawm in, nopna leh dana a i zah muolte na kipaw siem, muollamte na kisiel in, khangham papi pawlkhat in muol a, bieh piehna aneizaw cieng, Khodou pawi (an kaikhawp pawi) limtahin na bawl uhhi. Tua ahizieh in, October(a)Vulpi hla pen (Khodou hla) ciin na ciemtê uhhi. I pu i pate in, ‘Nêhton nuom, puohton zâng’ a ci toh kizui in, anci leh gatâm tuite na kitâng, zulesa zong na neton in, innma louma kisapnate ah zong na kihu lieiliei uhhi. Tua bân ah, tûl na tawiton,tuol na bawlton, sawmtâng khat ah na giehton,lawm na kâiton,lieukhâmna bawl ton in, khut khat tawi kêng khat khâi bang phiel in na kipumkhat,na kisakhat mama uhhi. Tua ahiziehin, Zo in ciengkhut asât le asât khat na kici lieng hi. Khat vângin khat nuomtuom a, khat vâng in khat nungta in, khat leh khat na kikom,na kipom kinken uh ahiziehin,i Zo pâunâh Suongpi suongta in theh ci a’ng piengkhie ahihi.
Lawki lâi in, cina khat a op leh,innsung,bâng
tung,luidawi,gampi, bumle ci bangin dawi na kithoi in,damna na kingên hi. Ankungte zong adamlou ciengin, lou thoinate zong na kinei hi. Innkuon sung khat ah,damlouna,dâupeilouna leh thusie-lasie tuona khat aop leh, kilungsân dîdê in, ei nuasiesa i pu i pite leh i nu i pate i lungkimsah lou khat hiva, i hlasietsah khat hiva ciin, a hlân /(hân) dong uh ah hlitui(hitui) naptui toh mawmâina/(ngaidamna) na kingên cîtciet hi,gaw leh lup,zu leh sa nêhnate a kipat masangun,innsung tawng pen ah,tapkuong sungah tûlpipa in, “Ka Pasien na tai oh!, Ka lungzei na tai oh!, Cîmnuoi a ka pu ka pate gâu na tai oh!, Ka thei khâhlou ka phaw khâhlou, ka pu ka pate gâu na tai oh! “ciin,phui asam zaw ciengun,gaw dîng sapum tungah hâi na buo hi.Tua zaw cieng beh in, nêhna dawnna,guolnopna
-te na kipan pan uh a, i pu i pate in nopna dâna ah,a sisate nangawn zong na mangngil hetlou uh hi ci pen,ei phawhsah siem mama hi.
Khangluite in, ankhing tuibûh pen pâmgei a,a’ng dâh pah,sum leh pâi zong a’ng tuongbâng pah na ciin, annêh tuidawnna,sum leh pâi zahnate ah, na hi cîltêl in na phingcîl mama uhhi. Tua thamlou in, An cîl siemte an in zuon, sum cîl siemte sum in zuon hi na cilâi uhhi. Gilkiel dangta mama lâitah in ei doutuom ciin,cil nangawn zong na sekhe ngam mêngmêng lou uhhi.Tua bânah, êh ciengtawng a cîl zong nuom tuom na ci lâi lieng uhhi. Na zousie na khinkhâi siem mama uhhi. Pasien thupha hepinate a zahsiem mamate na hi gige uhhi.
Nidang lâiin, zi leh ta dîng ana kisui cieng, adiehdieh in, innluo dîngte adîngin, ‘Neita’na kikan masa hi..Mou na kidong,zuthawl na kitunin,hoitah in mou na kipui hi.A kitênzaw ciengun zong, Kam sunga lei leh hâ zong kipetthei ci pâunâh a om mabangin,kamsiet leisietna toh,kikhen kikah nadîng thudân khat a om khâhleh zong, a nualam leh a malamte’n,thu na khuisiem in,na lemtuo kia zêl uhhi. Mêl hoilou kibawl pha theilou,thusie lasie kibawl phakia thei ci, pâunâh na tûltûh mama uh hi. Pasal in, deilou pi in, a zi a pei dînga a sawl khâhleh zong, a zi in, i bâl lei pawzaw cieng, hâm i siem zaw cieng, mîm lei gêt zaw cieng na ciin, tua kawmkawm main tanu tapa na nei uh a, na kitulpi, na kisipi veve uhhi. Tua thamlou in,asi zaw ciengun,hlân nangawn ah na kizon cîhtêh nuom lâi uhhi. CingKhup leh NgamBawm kigênte mabangin,agu atângte uh zong, na kigawmsah nuom lâi uhhi. A picing ki-îtna toh a nuntâtziete uh,ei theisah hi. Khangluitein,ashiciengun,kosa hangtang ken dîng vâi toh kisai pen na kinbawl mama uhhi. Meipum ma na ci tangtang uhhi. Bangzieh e? i ci leh, vântung atun ciengun,mêl thei lawm leh guolte’n na dawn dîng ahiziehin, a masuon dîng uh,a mâitang singhaw bel dîng leh a kham lukhu dîng dân uh hituoh gige hi. Atong ahâng,mîm-âi tâng-âite leh gâl-âi sa-âite pen,khangtung zu ne in, leitung ah guoltung tuongte ahi bân uh ah,vântung ah zong, a mâi al mama dîngte hi ci in, na êng mama uhhi.Tua ahiziehin,ton leh hân,gâl-ai,sa-ai,mîm-ai tâng-ai nate, na kidem tangtang uh hi. A ngîmnate uh,tuol ah tâilou in,thûh mama a, vântung thu toh zong kipaikan mama hi.
Khangluite pen, na kilem phadieh in,thu zong na kimang phadeu uhhi. Hâusa thu leh nâupang thu na ci uha, khosung tuisung nasep vâihawmnate ah zong, na kithuman diemdiem uhhi. Khat leh khat kilungkimlouna,thusie lasie khat a op khâh leh zong,zumkong mângkong na kitun paipai louin, Thupha leh lam-phei tawnda omsih,Gul lut si bou mi lut sisih na kicia,zubêl,sapum,dangka a kilawmza khat toh na kikuon in, kilemna na kibawl hi. Pa that zong toupha guon ciin pâunâh na nei uh a, agâlte tung nangawn ah thupha bawl dîng na kihil lâi uhhi. Bawlsiet gênsietnate a thuoh ciengun zong, “Na cillum toh valsuh takon oh!, Dawi bawlsiet in kisi bou,khanguolpa bawlsiet in kisi sih “ ci in na kithapie,na kihânthawn uh hi. Khat leh khat zong na kizâtât uhhi. “Khuo kicîm dîng khat zong meigongnu khat i mang sungah kihil thei” na ciin,meigong tagate zong na kepsiem na huoisiem uh hi. Zawltate nangawn zong, a kêm dîng dang a op sih leh, pute in kêm in na khansuo uh hi. Pute tuikuong tui toh na khangkhie hi. Tua ahiziehin, Pu le lamsah kici a, pute tungah na kihlasie ngamlou in,pute zong na kihlasesah ngamlou hi. Pu leh pi nu leh pate leh a khanghamte pen, i leitung Pasien, i hândoute ciin na ît in, na zatât mama uha, thusuh-thutou,vâi zousie ah dohpi in na nei masa uhhi. Sa na ki­âtsah, zu na kiphutsah in, sasin salung zong na kipie hi. Tu leh tate’n zong,thupha ngâ nadîng leh khansâu nadîngin,pi leh pu,nu leh pate, tungpan,thupha na ngên in na sâng uhhi. Nu leh pa, pi leh pu te’n zong,a sikuon ciengun,atu atate uh,thu vâihlâhnate nei in, thu na hil cîtciêt uh ahiziehin,tua pen ‘sithuta’ na kicia na kithupisân mama hi. Lungdamnate zong na mawh mansah lou, na mangngil hetlou in, pute pate khang a, a kithuh zou sih lehzong, tu leh tate khang ah,na kithuh têitêi ahiziehin,Cîmnuoi a, sa kiba zong, Gêltui ah kithuh na ci uhhi.
I pu i pate in, Vâi nukhia guosie in lap ciin, khuolzin lâilênna,loukuon singpuohna te pan vâitunhâ dîng na deilou uhhi. Zîng ann nitâh annte na ne bai uh,na lum bai un,zîng zong na thou bai mama uhhi. Gamtat luhêh kampâunate ah na kidawm mama in,zong na kiniemkhiet mama uhhi. Hakâi pâtâh zong lung hêng thei; Kâipi’n pâhtâh na deilou uhhi. Zîng ann nitâh annte na ne bai uh,na lum bai un,zîng zong na thou bai mama uhhi. Gamtat luhêh kampâunate ah na kidawm mama in,zong na kiniemkhiet mama uhhi. Hakâi pâtâh zong lung hêng thei; Kâipi’n pâhtâh ma ciin,kiphatluot,kipohluot dîng zong na deilou uhhi. Nâusên suohtung khat pen,amin akiphuo zaw cieng,cinoplouna khat a nei khâhleh, amin ngailuo a,a puohla khat hiva,na cithei lâi uhhi.
Zuou in akhâp tawn, thal lam cilsiet eima tung tu, ci toh kizui in,zuouthu gênna, zûltatna leh hoilou gamtatnate ah na kidawm uhhi. Zi leh ta khûlna,ziman, nêhna,mithâna,gantuol vêlna,zawlgâina, mizi mita tungah khielna,gûhtât lâhtâtna, kisêngle, hâibung lenêh,lou kingânsuon, lou tawtawn, lou veitawn,lou kigâlsai, kigisuong khîn, bûhlui phel,tangluong phê,inn ngawng hei,inn tawtawn, tângkham nei khieh cite na tang uh hi. Na gimnei sah in, na lipkhapsah mama uh hi.
Khanglui lâiin, pusa pasa na bie uh i ci hângin,amaute lunghin suong pou dân, biehna leh ngaina toh a nuntâtziete(a hindânte) i et ciengin,Pasien deina toh na kipêl in, na kilêbul ci thada, Pasien thu leh Lâi Siengthou toh na kituoh mama zosop ahiziehin, dawi pen na gînbawl in,na thoi na pâi uh hi beh a,Pasien pen na bie uh hi,ci lei khiel dîngin ki-um si’ng. A phuiteng zahte lah ah zong, Ka Pasien, ka lungzei’ cite na kihal hi.
A lakamte(lahâmtengte) uh ah zong, Thangvân,Lêngvân, Vâivân,cite na nei uh a, misiengthou Pawlu in vântung adawl thun ma dong ah ka tung hi,aci toh a’ng kizawitawn mama hi. Tua thamlouin ei tulâi Khristiente in,Pasien i ci kammal limlim zong amaute tungpan a,i kawm i zah hibeh in,i mutha leh i phawhtha hi hetlou hi. Tua ahiziehin,i pu i pate pen, ‘Lawki Khristien’ te ahi gige kha diei? ci thu ngaisut phatphat dîngin hoi sa ing. Akoimapou,ei ei langpan loute,ei pawl hi(Mk. 9: 40) ci,Topa Zeisu kammal, telsiem dîngin dei ing. Khang kikhêl e,pien kidangta,aluinate, athâ in vuanêlta. Tulngailou khanglui ngaina hoite,gougil banga i kepsiem i zuisiem dîng kimlâi,kithudonse nawnlou, kinawlkhin Akoimapou,ei ei langpan loute,ei pawl hi(Mk. 9: 40) ci,Topa Zeisu kammal,telsiem dîngin dei ing. Khang kikhêl e,pien kidangta,aluinate, athâ in vuanêlta. Tulngailou khanglui ngaina hoite,gougil banga i kepsiem i zuisiem dîng kimlâi,kithudonse nawnlou, kinawlkhin in,mang a mat dîngin zong kidei nawn lou hi. I pu i pate in agimnei sah, ana tan,ana lipkhapsahte uh,awlmaw in,kinei nawnlou a, Zeisu um pou lei,ci toh thu kithat nuom paipai tamawh hi. Topa Zeisu in,“Ka hâhkol puohnop in, ka van zong zâng hi”, (Mt.11 :30),aci pen, kizângkhâi ngaisut luo lawmlawm in, kilêlâh leh kilawm sa phiel ing.
Pilna,hauna leh khomuna lamah,i khantouzaw hâng,ki-ît kilemna, citahna, thukhuolnate ah,khâltui kiem kibang sêmsêm. Pasien thu ka um i ci vahuâu hângin,gitlou sâtlouna khang sêmsêm. Nidanglâi in,dawi na kigîng in, tucieng migiloute kigîngta. Numeite beh, a moutha thei i sah leh,pasal moutha zong op tuoh takon!.
Nu leh pate’n tate,innpite’n moute, khanglûite’n khangthâte,Sie(pastor)te’n athuzuite agîn apat hun himawh hi. I tawnzie leh i Pasien thu upziete mân i ci ngam diei mah?
Minam îtna leh minam kihuoinate zong dau tehteh. Cilehsa in, thugên,cileh sa, toh minam kikan i ci hâng,kampâu leh ngaina,ang langbai leh,minam picingte kihinawnlou in,minam tangkhête,minam lalthangte i suohta dîng hi. Kei muna ah,Pasien pen Pasien bangin kibeta lou in,eima deidân ciet nou a,a kibe dân khat in mu ing. Pasien min pen kizângkhâi ngaisut lawmlawm hi. Pasien pen kibie in kinuntâtpi talou in,i kisapnate ei thehthei dîng i donghu, zah tângzang leh sawl tângzang dân khat beh in, kizang nuom phiel leh kilawm hi. Lâi Siengthou khietna pen,dei bang ciet nou in, kikâituizawl kawikawi in,kideikai gawpgawp tamawh hi. Pawlpi i ci pen Pasien thu-um cintengte kipawlna dân hilou in,kikhawng pawlna dân khat beh in,kingaisun zîuziêu leh kilawm sa ing. I kam pi toh Pasien ka-um,ka bie,i ci pongmawh hâng,i gamtat, i luhêh dânte in kikâituizawl kawikawi in,kideikai gawpgawp tamawh hi. Pawlpi i ci pen Pasien thu-um cintengte kipawlna dân hilou in,kikhawng pawlna dân khat beh in,kingaisun zîuziêu leh kilawm sa ing. I kam pi toh Pasien ka-um,ka bie,i ci pongmawh hâng,i gamtat, i luhêh dânte pen,Pasien dei âikâi ci thada,eima leh eimama in,zong hoisa petpot ngeng-ngong lou i hiziehin,Pasien ka bie i ci ngam diei mah? I Pasien pen,i pu i pate,Pusa pasa upza in, um zoulou i hi ziehun,eite pen Khristian Lawki te i hi leh phalam lâi van ‘Lawki’ i ci,i pu i pate nei a, i op lâi khâhdîng dâhuoi sa mawh ing.
Topa sungah sanggam u leh nau,nu leh pate,Pasien thu nâu banga i sân zaw,khangthum khangli bang a’ng phanuomta hi. Mawngsing bang hilei,limbel thei dîng i hita hi. Gamguo bang hilei,akûi hun,acîm hun tungta hi. Tua ahileh nang leh kei in,Khristian i hina bang toh i lah diei? Ahisihleh,Topa tungah,i upna bang toh têcî i pang diei? Singkung hoi leh hoilou pen aga toh a kithei mabangin(Mt 7: 16-18),i upna pen i gamtatna toh lah in,i kam beh toh Topa, Topa a cite beh hilou in,i khuovapha mite tungah ni bangin tângsah a,i gamtat hoi i gamtat phate mitein amuna ziehin,Topa tungah pâtawina i pieh sahthei lâi dîng zong kisam hi.(cf;Mt. 5: 14-16). Pasien ei pieh ngaina leh i kampâute toh picingtah leh lunglawptah a,Topa i pâtawi siem dîng leh i bieh dîng hun hita hi.Tua hileh,i ngaina leh i kampâu ei pie Topa Pasien zong lungdam dînga,ei mama zong minam picingte i hi pan dîng hi. Sâi in asi ciengin a hapâ nuasie in, tawpi in zong a phaw nuasie hi. Minam khat a,i pien buong ei Zo mite’n zong, i ngaina leh i kamhâmte Topa thupha hepina toh phungvua siem in,i muolsuong dîng leh i gougil dîngin,khangthâte tungah i pieh siem sawnsawn nadîng zong, lungbât ciet dîng kisam hi. Pasien in leitung mite ei ît luot ziehin,atapa khat neisun nangawn sîtlou in ei pie hi.(Jn 3: 16;cf also,Rom.8:32;1Jn4:10). Topa Zeisu in zong asisan mal khat nangawn i gougil dîngin,khangthâte tungah i pieh siem sawnsawn nadîng zong, lungbât ciet dîng kisam hi. Pasien in leitung mite ei ît luot ziehin,atapa khat neisun nangawn sîtlou in ei pie hi.(Jn 3: 16;cf also,Rom.8:32;1Jn4:10). Topa Zeisu in zong asisan mal khat nangawn sîtlouin,anuntâtna(ahinna) ei pie hi (Jn 19:34).I hamphatdân,Ama zawngkhâl nate ziehin hauna;a kiniemkhietnate ziehin pâtawina;a mindainate ziehin minthanna;a guawllelnate ziehin guawlzawna; bawlsiet genthei a thuohnate ziehin vângletna;aliemmate ziehin cidamna leh asina zieh in nuntât tawntungna i ngâ hi. Ciengtanna neilo a ei ît i Topa,a lâigil upna leh citahna,ngen telna leh thumânnate toh, Ama deinate zui in ei sawl banga i gamtatna toh lungdam i thuhsiem dîng kisam hi. Tua bang hileh,i Topa’n,“Thumêngte tungah acitah, amuonhuoi ka nasêmpa thuliente tungah zong ang muong ing e,na Pu lungdamna ah ang kihal oh!”,(Mt 25:20-23), ei ci lâi dîng hi. I Zomite kicieptêna ahi-Zo vaphuol lim I thupisah mabangin,Khristiente i kicieptêna ahi-Singlâmte lim zong i thupisahzaw kan lâi dîng kisam hi. Bangzieh ei? ci leh,Topa Zeisu in,nang leh kei tawntung nuntâtna(hinna) ei pieh nadîngin,a nu Maria gil sungah Paradise huon ang mu kia in,Eden huon sunga nuntâtna singkung (Gen 2: 9) pen,Kalvary muol tungah ang suonkia na toh,Singlâmte pen Kalvary nuntâtna singkung ang suoh hi. A singlâmte toh nuntât tawntungna ei pie hi.Tua thamlou in,Topa Zeisu in,Singlâmte toh gupkhietna ei pieh bân ah,thuhilna toh khum bangin ang zang lâi a,tuni dong eite in bangci gamtat luhei kampâu dînga, bangci lampi zui dîng cih ei thuhilna,“Keima,lampi ka hihi. a,nuntâtna zong ka hi hi”,(Jn 14:6) acina toh ang kipsah lâilâi hi.Tua ahiziehin Singlâmte pen nisim naisim i nuntâtna sunga,i ettê dînga Thumân thutah ka hi a,nuntâtna zong ka hi hi”,(Jn 14:6) acina toh ang kipsah lâilâi hi.Tua ahiziehin Singlâmte pen nisim naisim i nuntâtna sunga,i ettê dînga Topa ei pieh,i tawitêna, i pikhâu,i cientuoi leh i tuitâi leh i gamhoi pênpên (Criterion of Christian life) ahi hi. ‘ En kiniemnetnate a opna mun ah, kizatâtna;alunglêng a khongâite adîngin,kihênêmna ahihi. Tua ahiziehin,Kalvary muol pen,eite adîngin,hinna,damna leh kisapnate zousie ang pûl ang luonkhietna,man toh kilei zoulou,Pasien in atuom vilvel a ei pieh,i thupha tuinâhpi ahihi. Singlâmte toh i nuntât a,i kalsuon cieng beh in, Pawlu toh kibang in, “Singlâmte tungah Topa Zeisu toh ka kikhâiton zoua,tu’n kei anungta hinawn lou,Zeisu ka sungah nungta hi.” i ci ngam pan dîng hi. Topa Zeisu toh i sîton a,i thawton leh,Moses leh Israel minamte mabangin (Ex 15: 1-21),Alleluia (Praise the Lord),ci guolzawna leh lungdamna lapi i sa ziehzieh dînga, Amen (so be it),hita heh i cina in zong khietna ang nei pan dîng hi.Tua pen Khristien picingte î nuntâtzie ahi hi.
‘Ruby Jubilee leh AD 2000 phawhna’ pawi i bawlna ah,amasa penpen in,Topa tungah lungdamkouna i nei dîng kisam hi. Bangzieh ei ?ci leh Topa in lungdamkouna dei in lam-en hi(Lk 17-18). I Khristien nuntâtna in,tapa tâimangpa toh akibang in, Pa innlam zuon a ,apei,khuolzin mite i hi uhhi. (cf.Lk 15: 11-30). Atomin ci lei Vântung i Pa in eite mawna ei mâisah mabangin,eite’n zong midangte mawna i mâisah nadîng ci nopna ahi hi (Mt 18:21-23). Topa Zeisu in,anuazuipite,vântung thungetna ahil zaw ciengin amama in, Kalvary muol tungah, “ Pa aw amaute mawna na mâisah in”, ci’n agâlte maw mâisahna apiehna toh,tua thungetna ang kipsah hi(Lk 23:34; cf.also, Acts. 7:55-60). Îtna leiba simlou, adang bangma leiba, na kibasah sih un (Rom 13:8-10). Biehna tâumâi ah,biehna vante i tawi masangin, Pasien leh i sanggam,u leh naute toh i kilemphot dîng,Topa’n adei hi (Mt 5: 24; 2Cor. 5: 20).Jacob in a sanggampa Esau toh kilemna bawlkia hi(Gen 31:1-54;32: 1-22, 33: 1-20). Joseph in zong a sanggamte mawna mâisah hi (Gen 45: 1-15). David in zong, “Ka ta Absalom, nang tângin kei sizaw leng aw!” (2Sm.19: 1-5),na ci ngêtngût sâm hi. Tua bân ah, “Pasien sathâunilpa,Saul tungah ka khut nga sih va’ng”, na ci lâi hi (1 Sm 24:9-23). Tua ahiziehin,khat leh khat maw kimâisahna leh, pienthâkiana toh,Topa thupha,Jubilee kum zahsiem in, ang pom ciet vâi. Jubilee thupha kilawmtaha i santhei nadîngin,i lungsim leh i hla puopha in,thungetna toh Topa belsiem vâi. Thu i nget ciengin,i kisapna leh i deinate masuon lou in Pasien gam leh ama dihna sui masa lei,adang i kisapnate, Topa’n ei piehbe lâi dîng hi (Matt. 6:33). Pasien gam leitung ah ang tung dînga,ama deina zong leitung ah ang kicing dîng hi (cf Mt 6: 10; Lk 11: 2). Israel mite sêhnêlgam sungah Pasien in, zân in meikhuompi toh,sun in meikhuompi toh amakai mabangin (Ex 13:21), Topa’n eite zong, a tahlam khut toh ei dâl,ei cing,ei kêm,ei makai tawngtung in, ei kûitunpi ei matunpi dîng hi. Tua hileh,Samuel mabang in, A.D. 2000, i Zo Muolsuong Ebenezer ei phutonpi kia dinga,Topa in tuni cieng dong,ei hûm,ei guolzawpi leh ei sih ei hin denpi i Pasien ahihi.(cf .1Sam 7:12),ci in i kisiel,i ki-ângtângsah ngam pan dîng hi. Topa sungah,sanggam,u leh nau,nu leh pate, ‘Azawng in,anei sielsa’ ci dân hilou in,Pasien ei pieh thupha,i pilna i siemna,i thatang,i nei i lam sum leh pâite leh i hlaw(haw) i tuhsa(tûsa) mîm leh tângte,hawmsiem zêhsiem vâi. Tua thu toh kisai in 1997 kum in, Pasien hepina toh Israel gam ka va tun khâhna ah eite adîngin ettêhuoi thukhat ang gên nuom ing. Tua in,bang ei ci leh Jordan gun,Galilee tuipi leh Tuipi si (Dead Sea) te kizopzie ahi hi. Jordan guntui pen Galilee tuipi sungah na luong masa in Galilee tuipi in zong, azahsiem zaw cieng,Tuipi si na hawmsuh siemkia hi. Tua ahiziehin, Galilee tui sunga ngasate leh kâikuongte in, mun dang gam danga ngasa kâikuongte sângin atui tuohzaw na thu kei mama in vane vaciem khangiet ka hiziehin têcî ang pang ka hi hi. Tuipi si in ahileh,akîm apâm ah,hawm sawnkia nawn lou ahiziehin, asungah bangma nuntâhna omlou in,citui a1 beh in na vêi a,cikhuom golpipite beh kimuthei hi. Tua ahileh,eite’n zong Lai siengthou Pasien in, milip khat ciet tunga ei pieh letsong,thupha hepinate veivielsah, ngetsah,âisah,hîngsah, thuasah louin Jordan gun leh Galilee tuipite mabangin piehsiem,hawmsiem kia bou vâi. Pasien ei pieh thupha hepinate,Pasien leh i u i naute adînga,i zahsiem i zêhsiem kia leh, Topa mama in,thupha ei pie pie kia dînga,pungzaw,mêngzaw,tamzaw sêmsêm in hawm leh zehangcing zaw sêmsêm dîng hi.(cf. Mt. 14:17-19; 15:34­37; Mk. 6:38-42). Tuabang hileh na zousie ang kitangcing dînga,hla leh pumpi adîngin,bangma kisapnate i nei nawn sih dîng hi. I nuntâtna mama in Jubilee pawipi ang hidîng hi.
Aw,cîn leh tuoi,piengpan momnou guolte,i zâitha pat bang nêmsah sih vâi. Bânzâl zietsuon kilên kawm in,i mâilam nawt ciet vâi. Mîm bang pienna,pupa gamnuom,Heisa pâte alutna, Zo vaphuolte aguolnopna,etlawm gam nuom Zogam kuom ah,Sien sinthu ci bang thê in,Sienmang vontawi;Zeisu min Heisa pâl bang lunsâo bou vâi.
Zo Heisa,
( Fr. Felix Lien Khen Thang, Ph.D. )
Dhaka, Bangladesh, 7.X 2000
[Source: A.D.2000 ZO MAGAZINE,
Kalaymyo,March 2001]

PU. ZO TÂNGTHU

Ei singtâng gam a têng eimi a tamzawte’n Khûl a pieng i hi uh ci thu pen leh gên bul pen in i nei uhhi. Khûl a, pieng i hilou uh thu pen adiehdieh in,ei Zo mite’n i theisiem dîngun deihuoi ka sa mama hi. Ahi’n Tibetan ,Tibet gam leh China gam i ci pen tulâi in lênna toh nai 4 nai 5 sunga tuntheina himaleh gamla mama a leitung tawpna lam cithei ahitabou zieh in ipu ipate’n Leimidawng a na kipieng,Khûl a, na kipieng a cithu zong ngaituo lei cithei mawng khat ahina hi. Gên panta vâi,Tibet op lâiin i Pu Kazien in tapa khat ang nei in a min Kachin ci’n a’ng phuota hi. Tualeh a bân ah tapa khat ang nei kia in a min pen Sinza ci’n a’ng phuokiata hi. Tuana kuon in, i Pu Kazien pen hing kingaituo in atâte khan khuolna’n gamhoi gampha khat ci’n a’ng kigêltuota hi.Tuana pat in hing peisuh in Indo-China ah khang 2(ni) bang ang têngin, tua mun ah lungkim nâilou in, hing pei suhsuh kia in Tânluon gûnpi hing kântan in Kawlgam leh Shangam, kiciin tah ah lei hoina tui hoina lou dawnna ciin tua mun ah giephuol a’ng sâtta uhhi.Tualeh gamthâ hawthâ sât dîng cia, âhluitang san khat a’ng puoh uh pen, âhkesân(âh kêng sân) kawmna in ciin ang that u’a, tuaci’n a’ng huon minta uhhi.
Tualeh i Pu Kazien in, i ann minta ahi zieh in i ann thuana dîngin, tualou nâta dang mawngmawng hoi nanleh ,hing lou sih gêl in, theibate lousie, nâta dang a ann nêh pen a kiguithei hi ciin atâte gêl hil in a sawlta hi.
Mucilângpi
Tuaciin Kachin in zong a pa Nâmpi lain, “ Pei aw” ci in a nâupa toh a kuonta gêl hi. Khucia theibate a’ng suisui gêl leh, muzouta lou in a’ng kikhenta gêl hi. Tuacia a’ng sui tuoh gêl leh, a ta a nâu vâna dîng nêh leh tâh sûi a om Mucilângpi in,ei Pupa Sinza pen ahing mu a,a man pai a, vân lang ah,a tou lênpita a,tuaciin a bûh sungah a tuttouta hi.
Tualeh, a upa Kachin pen a nâupa muzouta lou in a lungkham mamata hi. “Ka nâu a tuhna a mênna theiloupi in peita leng ka pa’n ei na ngawn dîng ahiziehin” ciin a nâupa sui a’ng kipan kia in a’ng vâhvâh leh gim mama zâng mama ta, ahiziehin,singpi lien mama zung pawng ah pua kawm in, kingam in khui! ci kawm a,a’ng dâhtou leh,tuami sing dawn a,mucilângpi bûh sah khat a’ng muta hi. Tuami bûh sah sungah a upa om ahi ci a’ng theidoh a,a’ng muta hi. Tualeh, Kachin zong a’ng kingaituotuo in, “Kikou leng lah keima na ngawn ei manta dîng ahi ciengleh ciin a pa opna sui a a’ng peipei leh a pa muzouta lou in Kawl khonou khat ah a’ng tungta ahi. Tualeh Pu Kazien in zong atâte gêl pen sûn 9(kuo) zân 9(kuo) ngâh a, a’ng tun tâh lou ziehun Lâng sângpi khat daw in tuami tungah Kachin sâilung leh a tâte gêl a, a ann khet pen,a’ng khânpieh a,tuaciin pei dîng a’ng kisata hi. I Pu Kazien in a peikuon in phuisam in gam a beta hi. “Phî! Ka tate gêl,gamthâng mat na hi leh hing hlata’n,haw thâng mat na hi leh hing hlata’n” cia phui a samsam vângin a kikouna a om tuonta lou ahiziehin,a’ng peisuh in, Mandalay hing peisuhsuh in,tu-a a tênna mun ah a’ng têngta a; tuni dongin KAZIEN state KAZIEN GAM ci in a’ng omta hi. Tualeh nikhat ni in Pagan khuo a om Kawlte khat kia pen, gotuoi suia a kuon leh Mucilângpi’n a na man kiata lêulêu hi.,I Pu Sinza pen mucilângpi in a na mat têi vângin munoute nêh dîng pen sazuh luong,sakhi luong a ûi a thanpi a vûm den a,ne sieng zoulou uh ahizieh un i Pu Sinza pen munoute kawmkâl ah,dambit in,na om na lâilâi hi.Kawlpa zong a mat vângin munoute gilva na lâi ahiziehin munoute leh mucilângpi’n donse lou in, tuaci’n munoute hla kawm ah, a kibutuo gêl hi. Tualeh Kawlte pen gam a va cieng un a kawng u’ah nâmsua khat têitêi a siet let uhhi. Mucilângpi’n Kawlpa a mat a,a lênpi a,bûh tungsawn lâitah ah, Kawlpa’n a kawnga a siet a nâmsua pen,kesah masa in,Pu Sinza mâitang sontah ah,a tu a,tuami nâmsua pen Pu Sinza in a na tungpai hi. Tuami nâmsua a’ng tawi tah ciengin Pu Sinza a’ng kingaituo in, “Tu’n mucilângpi hing tung ta leh ei hinkhawi nawnlou dîng ahi ciengin leh,thatzouta sih nanleng zong,a hlamul khat bêh kâukhe zou têitêi leng ka sin ka lungdam dawm va” ciin a nâmsua tun pen a zûnta khian hi.Tuacia, a kingaituo lâitahin,mucilângpi’n a bûh a’ng zuon a, a tu dîng a’ng kisa ta hi. Vângphathuoi tahin Pu Sinza pen a tokhi(tawkhi) ngat khelkhel a,tua mucilângpi a’ng tuh tahin ama’n a tokhi a sunvang pai a,tua tahin mucilâng pi a thatta hi.
Tualeh,Pagan khomi Kawlpa pen a’ng tunlou langkalsie ni 7(sagi) a’ng cin tou tâh ziehin a sui dîngin a khomite a’ng kuonkhe
ta uhhi,a’ng suisui ciengunsing dawn sâng a aw kikou a’ng zata uhhi.Mucilângpi bûh sah tungpan a aw kikou a na hihi. Mucilângpi na shizou ahiziehin munoute hla kawmkâl pan Kawlpa leh Pu Sinza kikoukou tegêl a’ng muta uhhi. Tuana pat in a lâh dîng dân a’ng kikumta uhhi. Khâu septou lei lah kitut zoulou dîng hi a,a sing phua dîng ci lei lah amani guoicîmta dîng u’a,ciin a datmaw leh beidong ta mama uhhi. Tua lâitahin Kawl pilpa khat in,“ Tu’n pei unlen tami gam sunga guo a gol penpen,asâu penpen leh gam khâu tou mama a,khau mam,sâu mama va sui ta un” ciin a sawlta hi.
Tuama bang in a’ng tutta u’a Kawl pilpa’n, “Tu’n singtawng khat ah a khâu vielviel un len tuazou in a guo pen lei ah phut un” a cita hi, tuazaw tahin Kawl pilpa’n a tunga gêl kûngah, “Na en gêl in tu’n a guo ka’ng kuoi dîng u’a ka’ng hla ciengun,a guo a’ng kipêhtou dînga singtawng a khâu pen a’ng kihlamtou dînga nana manpai dîng gêl ahi” ciin a kithuhil u’a tuaci mabangin a khâu a na manpai gêla khâu kihla kawikawi i na khâu zutsuh in tuaciin a’ng kumthei ta gêl hi.
Tuaciin Sinza in Kawlte nuazui in Pagan khuo ah a’ng tungta hi. Tuana kuon in i Pu Sinza hing kingaituo in, “Tami khuo ah hi cici mawh leng ka u leh ka pa’n a shi a mang ei cita dîng hi” ciin a u leh a pa sui in a’ng kuonta hi., tuana pata a’ng suisui leh Pagan khogei Kawl khonou khat ah a’ng kimutuota gêl a, tuana patin a pa uh sui dîngin a’ng pei u’a a’ng suisui gêl vângun muzouta lou un Pagan khogei Kawl khonou a’ng tungkiata gêl hi.
Tualeh a u ta gêl in a’ng kikum gêl a “Bangbang hitaleh i opna te’n ei muda ei ensan tuonlou a, ei ît,ei ngâi veve uh ahi ziehin hiciin om om tadi vai” ciin a’ng kithukimta gêl hi.
Tuaciin a’ng omta gêla, i Pu Kachin in zi a’ng nei in ta pasal khat a’ng neita hi,tualeh nâu min dîng a’ng kikum gêl a. “ I nu i pa min mangngil na leh sahmaw na hizawlou in mucilângpi bûh sunga na op lâitahin ka hêna leh ka thangpaina lienluo ahiziehin KUHÊ hisah vâi” ciin a phuota gêl hi.
Kumkhat zou in a nâupa Sinza in tapa khat a’ng nei kia a i pu Kachin in, “Nâu aw,mucilângpi bûh sunga na op lâitahin taw êh mu êh suoh dîng kimlâi pen mucilângpi nang thâzo, ziehin mucilângpi gâlpi zawna i tapna in, ‘Zo’ hisah vâi”ciin Zo a’ng minvawta gêl hi,tualeh i Pu Sinza in tapa khat hing nei kia in “Mucilângpi bûh sung na op lâi a sazuh sakhi luong ûi den thanden ahiziehin Zasong”ciin a’ng minvaw kiata gêl hi. Pu Sinza in tapa khat a’ng nei kia in “Mucilângpi bûh sunga a na op lâi in da mama ka hi ziehin Sinda Dapa” ciin a’ng minvaw kiata gêl hi.Tuaciin Sinda ,Dapa a’ng hia Galngam ahia, Ngamtawn a’ng hia tuaciin a’ng kizomtou uhhi.
Tualeh I Pu Kachin leh I Pu Zo tegêl zong a’ng khanglien tuota gêl a, I Pu Kachin in tu-a a opna uh KACHINGAM ma a zuontouta uhhi. I Pu Zo in ka tate zâng kawl nuom khat a ka tênpi sih leh ciin, 1428 kum in Mandalay zânggam sât dîngin a tate toh a’ng kuonta uhhi. Ahi’n Mandalay zâng pen Kawlmângpa’n na sâtzou tahi. Pu Zo in. “Kei zong Mandalay zâng sât dînga hing kuon ka hi” a ci ciengin Kawlmângpa’n, “Zo aw Mandalay zâng pen ke’n na sât ing a uhpi za na ngata ka ziehin,Zo aw tu apat ka na kum khat sêm in tuazou ciengin nanga dîng mun khat ka’ng kawpieh na dîng ahi” a ci tahi. Tua mabang in Pu Zo in zong Kawlmângpa na kumkhat a sêmta hi. Kumkhat a’ng cing tahi. “Nei pieh dîng mun pen ei kawhmu piehta’n” ciin a gên tahi. Kawl Maangpa’n, “Zo aw tami tuikângpi zuitoutou lacin zâng nuom khat na om va’n tuana hing tungsuh tuita pêm zuitoutou in len hoi na cina mun ah singmâi hing kimêtta’n” ciin a sawlta hi, tua pen gunkhawm Kalewa gunkhawm ahing tungsuh Meitei gunpi a cina ahi.
Gunkhawm a tuita pêm Meitei gun a’ng zuitoutou uh leh kawlsie,kêntawng, ngawtawng lah ngen ahita a Songthu in “Pa aw Mandalay zâng tua ciepi tami kênkawm ngawkawm,kawlsie lah a,têng dînga ei sawl mawngmawng Mandalay zâng mama zuonkia vâi” ciin a’ng kinuale u’a gunkhawmzâng a’ng tungsuh kiata uh hi. Tuana pan a’ng kikum kia u’a Songza in “Bangbang hileh ka u talang bâkhat zuitou in vân tadi phot vâi” cia a’ng zuitou tou uhleh Kalemyo Kawlpizâng a’ng tungta uhhi. Tua mun ah, a’ng kikum u’a “Tami zâng pen pasal khat leh ni uopthei gamhoi hinavên hizongleh Mandalay zâng zuon kia phot vâi” ciin a’ng pei kiata uhhi. Mandalay pan gam vân a a’ng peitou na uh pen a hla a kum a sawtta ahi ziehin Mandalay zâng a a nuasie uh Songkip leh a ninu uh Nêmnien pên kawl kâuneipa khat toh a na zawlgâi tahi. Tualeh Pu Zo in Songthu na nâute teng hing khawm in gên nuom khat om ciin a kikhawmta uhhi. Pu Zo in “Tate na ngai un tu’nle leithâ gamthâ sât dîng i hi uhhi,zawlgâi lâitah a gamthâ leithâ i sât leh zawlgâi in ei zui a tuolthâ lâitah a gamthâ i sât leh tuolthâ in ei zui ahi. Tuaziehin, tu’n na ninu uh Nêmnien pen sûn 9(kuo) zân 9(kuo) a nêh dîng tângtang guonpieh unlen a pinu Hlingnêm kûngah khâici va lata’n ciin i sawldap dînga tualah kâh in eihaw i vâikuonta dîng uhhi” acita hi. Songkip in inn ngâh kawm in na ninu tun nang ngâh dînga a’ng tun a nâu a’ng kinisuo poupou leh hing peipai gêl in len nâm lampi ka na bawl dîng u’a tuaciin phuol ah nang tung na dîng gêl hi,ciin a kivâihlâh cietta uhhi.
Nêmnien khâici lâhdîng teng tam anei a bang ahi.
1.Tâng tangsa a tang san tu lei a tang san pieng.
2. Mîm tangsa a tangsan tu lei a tang san ma hing pieng.
3. Hakâi lusin, lei nei ah phûm lei leitung ah lusin sa ma hing mom.
4. Gopi tângta, gopi tângnâm, gopi tângnei,tamteng va lata’n cia a sawl uh leh Nêmnien in zong ei kisawl tahtah ma hi ciin a kuonta dingdeng hi. Tuazou in Pu Zo in tu in na ninu uh Nêmnien i sawl bangin kuonta ahi ziehin kiguong un ciin a gam vânna mun uh Kawlpizâng Kalemyo zâng zuon in a’ng kuonta uh hi. Kalemyo Kawlpi zâng hing tungtou un tuami munzâng pen gam leh lei hoi mama ahi ziehin tua mun uop dîngun tua mun ah Songza leh Songmâng tegêl a u-ta un a omsahta uhhi. “Tualeh Songkipte nita a’ng tuntou ciengun kimutuo in vâihawmna nei kia vâi in tu’n Songthu leh ke’n gam va vântou kia gêl va ung” ciin a’ng kikhen u’a Pu Zo leh Songthu apata gêl in a’ng peitou in Khampat zâng a’ng tungta gêl hi. Khampat zâng
pen Pu Zo in, “Gam pen hoi mama ahi zieh in tam gam teptêna’n tuana suongtum pen la inlen buongpi singtuoinou a kâzâng tah ah khâng in” a cia, a khâng u’a,tuami buongpi sing a ki-et cien leh a kâ zâng tah ah, Pu Songthu suong khân pen a om nalâi hi. Tualeh Khampat zâng ah kum khat a opzou un gam vântou lâi vâi ci’n a’ng vântou gêl a,tu-a Luseite tênna Zomun khuo a’ng tung gêl a, tuni dongin i Pu Zo min puo in Zomun khuo a kici hi. Zomun khuo ah i Pu Zo pen a’ng vuoidoh mama ta a,tua mun ah a’ng vuoi shita hi. Pu Zo tângthu tamteng ahi.
Nêmnien khâici lâh thu gên kia vâi. Tualeh Nêmnien pen a pi Hlingnêm kûngah a tungta a, “Pi awi,ka u ka nâute gamthâ hawthâ sâtdîng uh ahi u’a na pi kûngah khâici va ngênta‘n; tângtangsa, mîmtangsa,hakâilusîn,gopitângta,
gopi tângnâm,gopitângnei tamteng la a ei sawl uh ahi” aci ciengin a pinu Hlingnêm in zong a nget tengteng a guonpieh dîmdiam in Nêmnien a sawl a,ama a’ng pei a Mandalay a’ng tungkia ta hi. Tualeh Nêmnien pen a’ng tuntah ciengin a ute a nâute zousie na
kuonzouta ci a’ng thei tahin a’ng lungthah mama ta a, a kâ pum in a phun nawita hi. “Phî!,kei zawlgâi nu huotna leh pâmpaina zieha gamtha hawtha sât kipang hi uh cie, zawlgâi in nang zui uh henlen, tuoltha in na zuita uh heh o,ciin a’ng kitom a,a sanggamteng a samseta hi. Tualeh a nâupa Songkip in, “Ka ni aw, bang gên a kinei n’e, hâmse nâi sih vawi aw, koima’n na muda na ensan sih,kouhaw hoitaha ana kivâihlâh ka hibou uh hi. Na ninu a’ng kinisuo thei a, a nâulâi a’ng dam ciengleh nâm lampi teptêna ka na bawl dîng u’a tuami hing zuitou gêl lacin giephuol ah nang tung na dîng gêl hi a ci uhhi. Tupêt in, tuita hing khang lien leh kot kânna a’ng hamsata dîng hi cia hoitaha na kivâihlâh ka hi u’a tami khâl sung têitêi in cia makuon uh ahibou hi nang mudâna leh nang huotna ahi vawtsih hi” ciin a’ng hênêmta hi. Nêmnien kinuasiena thu tamteng ahi.
Tualeh thu va bang a lêng, ci mabangin Pi Hlingnêm in a tunu kinuasiena thu gâlvâng thuget in a’ng zata a nasie asa mama kiata hi. Tuana kuon in Pi Hlingnêm zong thangpâi in Nêmnien ka khâici piehteng lakia va’ng ci in a kuon a, a’ng peita vingveng hi.

A’ng peipei ciengin gim mama a zângta sêngsêng ahi ziehin mun khat ah a’ng va khawlta hi. Tua mun ah vasî hon khat hing lêng in, Pi Hlingnêm lungsiet in a’ng bawm valuoi uhhi.Mi leh va kihoutheina sawt sêng nâilou ahi ziehin Pi Hlingnêm in sawltheina kha mawh leng chi in azu ava Nêmnien ka khâici piehteng ei va lâhpi kiata u’a aci vâng in alathei tuomta sih uh hi.Tuabep in hing pei pâupâu kia in Khawlkom Khawlzângpi mun ah a na tungtouta hi. Tua mun ah khopi guo hing zu in khopihui hing lâng in gieltang hing kie in ashi tahtah dîng lah ka hi in ci in leihawm sung khat ah a’ng kibuta hi. Tuami leihawmpi tung ah suongphêng lienpi khat om in alei hing nâl in, suong tung ah va golpi khat hing tuong in asuong hing kesuh in Pi Hlingnêm pen a’ng sînkhupta hi.Tua lâitahin Pi Hlingnêm zong a’ng thangpai mama ta a, osie(awsie) thusie a’ng suota hi. “Phî!:- Ka ta zawlgâi huotna, gamtha sât, leitha sât hibou uh cie, zawlgâi in na zui un len,tuoltha in na zui un len, vântan in na zui un len kawldawi in na zui un len gûnat,tângnat na zuita u’aw” ci’n osie(awsie) a’ng lawkhumta hi. Pi Hlingnêm tâumûi tamteng ahi.

Pi Nêmnien tângthu gên kia vâi; Tualeh Pi Nêmnien pen nâu suoh dîng in a’ng takei ta a a guolpa Kawl kâuneipa’n nâu a’ng suo poupou ciengin valtum pai vang ciin inn tungah meikuongpi in a lêng kawikawi hi. Tualeh mite’n zong Kawl kâuneipa’n hing thei leh,hing valtum pai dîng hi, ciin a na mathei u’a a kima hou uh a,tuaciin nâu a’ng suoh a ‘Ung ngê,ung ngê’ a’ng ci lâitahin nâu domte’n mi hi sih e, zu êh va êh hibou e! a cita u’a tuami awgin pen Kawl kâuneipa’n a’ng zâhtah in,Kawl kâuneipa’n “mi hiva kicia dâ ma’ng e” ci kawm in,a gam lang ah,a lêngmangta hi. Tualeh nâulâi pen a’ng damta a, a kivaihlâhna dungzui un Songkip te nita zong pei dîngin a’ng kiguong ta gêl hi. Khucia a’ng peipei cieng gêl leh Nêmnien pen a nâu toh a vanteng toh gim mama in a’ng zawn lungthahta a, en zong enlou in a nua langa a van a guo khat a pâi leh guo hoi pênpên a pâikhata hi,hing peipei kia in munkhat ah a nâu kâ toh a gim sêng toh,gopi tângta pâi a a kinei leh gopi tângnâm a na hi kiata sawnsawn, hing peipei kia in munkhat ah chi tui khat na om in gopi tângnâm suon a a kinei leh gopi tângnei na hi kiata sawnsawn in tuana,kuon in go pitângta gopi tângnâm pen tunidongin a kinei nawnlou a’ng suohta hi.
Tuaciin, Pu Zo leh Pu Songthu te’n singmâi mêt a,nâm lampi a bawl uh pen nâtangte zong a ngaingai a na hita a, upmaw thu a a’ng zui toutou Songkipte nita zong Kawlpi zâng a’ng tungta gêl hi. Pu Zo in a tâte gêl Songza leh Songmâng kûngah Songkipte nita a’ng tun masangsie in, tam mun ah na ngâh khinkhian gêl in a ci pên, na ngâhzouta lou un, Kawlpi zâng pan in Zângtuingou na sât un a na pêmta gêl hi. Ahi’n, a hunpei dân aki-et cieng in khangni bang phazou dîng dân in a kimu hi.
Tuchia Songza,Songmângte a na optâhlou cieng in Songkip in “Bangbang hitaleh ka ni aw,tou peipei phot vâi”cia a’ng pei gêl leh guo zuh kitheilou nisat kitheilou singpi lien mama khat na om in tuanah a’ng busata gêl hi.Tuana kuon in apa a ute a’ng suisui gêl a ahi’n a muzouta sih gêl hi. Tuana kuon in Songkip in, “Ka ni aw bangbang hitaleh tami nâtang dung zuitoutou in pei mawh vâi” a’ng kichita gêl hi.
Tualeh Nêmnien zong a nâu leh a vanteng kipat in, “Unâu sanggam, nu leh pa neilou banga tami singpi unâu sanggam a ka bawl” ciin a kâ pum in a’ng peita gêl hi.Tuacia a’ng zuitoutou gêl leh,Thângmuolpi a’ng khupta gêl a, tuana pan in a’ng peisuhsuh gêl leh, tu-a SÂIZÂNG khuo gei a Khûl kici alet alien tuami sungah a’ng têngtonta gêl hi. Tualeh tua sungah koima mi dang omlou a, amani nita ngentang hunsawtpi kigop ahita ziehun kitêng in nupa in a’ng omtonta gêl hi.Tuaciin ta a’ng nei ta gêl a, a tâ min dîng uh a’ng kikup ciengun, “I u, i nâu in ei sâng tuom va ci lou” ciin Tangkhatpa a’ng hisahta gêl hi.
Tualeh khumlâi a,thu omzie pên kâunei khat toh i kinun ciengin tâ pasal khat a nei a kuon in a kâu in a law/a thu paita hi cithu a na om a, tuaziehin i pu ipate’n ka neita, ka tângta vatêh a na cilawna thu pên tam thute zieh na hi,ahibou hi.
Tualeh,i Pu Songkip pên a ninu Nêmnien toh a kitêntâh ziehin ama pên Kawlpa toh ta pasal khat na neisa ahita ziehin Songkip leh Nêmnien khanggui pên na kizong ngam lou ahi.
Tualeh,khulâi thu cienthei eima Zokam pâu vatêh te’n a gênna ah Zote pên Sâizâng khûl ah na kipieng khalou in midang pawlkhat pên a na pieng cithu pên adih ahina hi.
Tualeh i Pi Nêmnien pên Kawl kâu neipa toh tapa khat a na nei akuon in, abua a na kichi a, ipu Songkip toh na kitên kia a, tapa a’ng nei kia gêl a kuon in, i Pu Songkip zong a bua ciin a omta hi. Nêmnien leh Songkip thu tamteng ahi.
Kawlmângpa leh Pu Songthu thu gên kia vâi:
Kawlmângpa’n ipu Songthu Zomun khuo a tên lâi in a na lungsiet in agam alei toh kituoh dîng ciin khâici tamteng Zotâng,tompuong i cite, kawlbu, kawlkâi,tamteng a na pieh ahi. Tamteng pên a’ng cîn ciengleh i Pu Songthu pên ann leh tui nieng in a’ng hâu a,a’ng nuomsa mama tahi. Tuami a,kuon in lungsim a’ng kingaituo a, “Tu’n bangbang hitaleh, ni khat zu leh sa toh khomite,ka khuo dou va’ng” ciin zuvâi ahing bawlbawl a, zu kibilte nêhthei dawnthei hitava aci hun in nitâh khat tâng tawh in “Ka khuo ka tui na ngâi u’aw,tângpi tângta’n na ngâi u’aw,zîngah koima heima ah na haw om sih u’aw,khodou dîng ka hia,khuo leh tui vâ dîng hi’ng e” acita hi. Tualeh a zîngni’n khuo a’ng douta uhhi. I Pu Songthupi’n a tawmpi a man pai a “U leh nâute a na endi vawi uh, ka gam vâna a, saguolhonte kêngkhâi ka mu bangbang in ka kêng ka’ng khâi dînga, tua bangbang in ei na zui un”, ciin a kisinsah a, a’ng siem paita uhhi. Tua hunlâi a kuon a, Khodou(Khuawdo) pawi,lâmkai leh ‘saguol kêngkhâi’ te leh lâm dangdangte a’ng piengkhie ahi ciin a kigên hi. Zomun khuo a,i Pu Songthupi a’ng pat ahi cithu ei Zo mite’n i thei dîng u’a kilawm khat ahi hi.
Tuami Khodou pawi hun ah kawlbu kâte leh tângvui kâte siempute’n phuisamlu in a phît u’a “Na guol na pâi hing zawl aw” ciin bicîng ah a kisiet hi.Tuani ma in, zong bepitang leh tângmansî kihuon in,tu leh heite a kinesah/a kibâ zêl hi. Tam bang tawndân zousie i Pu Songthu apat ahing kuondoh ahi.
Tuaciin,Kawlmângpa’n Khodou pawi,ton leh tâng-aite a’ng thei tahin “Zo,ka gam pieh pên ka lungdam mama ahiziehin ‘tami luipi zuitou un’ ka ci pên Chindwin ahi” a ci hi. Tuami gûnpi pen Zo gûnpi ciin a min a’ng vaw piehta a,tuni dongin Chindwin gûnpi khu Zogûnpi a kici denta hi.
Tualeh Kawlmângpa’n a pieh khâicîte pên kawlte’n piengbû a ci u’a Pu Songthu in kawlbu ciin a’ng minphuo kiata ahi. Tualeh khumlâi hun a, Pu Zo pên a tâte toh bawmlângpi puo a,a suhpei a toupei kawi uh pên Pu Zo hi cia koima’n a min na theilou in,numei nâupangte’n ‘Chin pou’a na ci u’a, tua pên bawmlâng puo namsete cina ahia,tunidongin, Chin min a peilaw ta hi.Tuazieha,Zogam buppi Chin Hills na kici ahi hi.
Tualeh i Pu Songthu zong Kawl mângpa tungah lungdam kisa in, Khâutâng Puondum khat a gân sah a,tua puondum tungah Niengkawi kici guikawai khat a kisaw hi. Tua pên Zogûnpi; Chindwin gûnpi lim etsahna ahia,a kimawhsaw hilou cithu Zo mite thei dînga kilawm mama ahi. Abân ah puondum tunga kisaw vahûi êh ci khat a om a, tuami in,Pu Kuhê,a ton lâitah a, vaphuolpi’n a nu kam sunga, a vaphuolpi’n a êh a thahlu etsahna ahihi.I Pu Songthu in, Khâutâng puondum pên Kawl mângpa a hlâhsuh a kuon in, Kawlmângpa pen a lungdam mama tahi. Tuami hun a,a kuon in, i Pu Songthu in,Kawlmângpa gam pieh leh Chindwin gûnpi a minvaw pên kipâh thanuom in tênkip giekip etsahna’n Nawsong,Songkip ahisah ta hi. Atate ahileh; Songkip,Songza,Kilhawl,Songmâng, Zahong ahi uhhi.Kawlpi zâng pan a,Nêmniente nita na ngâhta lou Pu Songza leh Pu Songmâng pên, Zângtuingou a tên limlâitah un,Kawlte’n kihoutuoh un, “Tamte pên tupêt a,i delgam sih uh leh hing pung sêmsêm dîngin,nikhat ni cieng leh i gam i lei ei suon dîng hi” ciin a na kâp u’a tualeh a na dou u’a nangzou talou un, Khamtuingou ah a na kihliem khie u’a tua mun a na tung uhhi. Khamtuingou a tunzaw un gamvâh a’ng kisutuo kia u’a, thaltang toh a’ng kikâptuo kia uh hi. Pu Kilhawl,Pu Songza,Pu Songmângte’n a khoheidân uh a dap-et ciengun ahing sim dîng ma hi ciin a theita u’a, tuana kuon in, khosung ah gâl kilawng a sât u’a,khumi’n a, a’ng kikâptuo u’a,tuaciin Kawlte a na delmang ta uhhi.
Tam thu pên Zomun pan a Pu Ngawngtomte’n za un, “I unaute’n gâl nei a, gâldou ahi zieh un eite’n zong va douhu va ui”,ciin Zomun pan a’ng del pai u’a Pu Ngawngtom,Pu Tavâi, Pu Lêtkhup,Pu Milun tamteng in a’ng delsuh u’a,muoltung khat a, a’ng khodâh uh leh,meikhu kilehtou vengvung khat a’ng muta uhi.

“Khum pên na pate uh gâl lel a,hing kilê kia uh a’diei Tavâi nangin va dap-et ta’n” ciin a’ng sawl uhhi. Pu.Tavâi in zong a kisawl dungzui in,a va dap-et leh,Kawlte gam vâh na hi ci a’ng theita hi. Tua bang thu,Pu.Tavâi
in thu a’ng tutta hi. Tuana pan ‘ng peipei kia u’a, Zângtuingou a’ng et uh leh na omtalou in, Khamtuingou a’ng et kia uh leh zong na om tuon talou uhhi. Tua pan a, ahileh cia a’ng peipei kia uh leh tu-a Phâitu khopi pan a,zîng ann delphâhna,Thângdawn toh kinâi Gâlhâm kici mun ah a’ng tung uhhi.
Tua mun ah a nêh a tâh dîng uh hing om nawn lou in Pu Ngawngtom in, “Tanah,na om un len gam va vânta va’ng” acita hi. Tuacia a’ng va kawikawi leh ngamante tângsâl a’ng mu hi, tualeh Pu Ngawngtom in zong a guol kûngah “U leh nau aw,suhna dîng dang theilou i hi ziehun pei va ui in, khuna i pâm a, ngamante tângsâl ka mu pên nâikhum vâi”. ciin a’ng peita uhhi. Tua leh Pu Ngawngtom in, “Tu leh tu in, tami annteng pên i tham tadi nâi malmal sih dîng u’a,tu khâl sunga dîngin phimpi,kâipêm,theipuom, hâipuom pou, sui zaw va ui”. ciin hâsatah in, a’ng kiva vevaw uh hi.
Nikhat ni in,Pu Ngawngtom in theipuom, hâipuom toh mêpi thei dîng khat cia a’ng vâh kawikawi leh kênkhuoi khat a mu a,tuami kênkhuoi zu toh theipuom hâipuom a’ng mê a, kuon in,i Pu Ngawngtom in saw hing vei in a’ng sita ahi.
Tuana, kuon in Pu Tavâi,Pu.Phunghawm, Pu Lêtkhup, Pu Milun hing kikum un, “Eiteng tami mun a i op-op dîng pên hithei lou hi,I unaute’n munkhat ah khuo khat têi sâtta dîng uh ahi cieng un” ciin a sui dîngun a’ng diengkheta uhhi. Tuacia, a’ng peipei cieng un lampi ah,Pu Tavâi pên vompi khat toh hing kidintoh in,Pu Tavâi in a nâmsâu in,a sât a, a that paita hi. ahi’nlah tua vompi’n ama pen a na pê manta ziehin,Pu Tavâi pên a’ng sasita hi. Tuaciin,a vomtha uh nuasie in a’ng peitou kiata uhhi. Tuaciin hing peitou un,Thângmuolpi vûm a’ng tung uhhi. Thângmuolpi vûm pan a, a’ng khodâh kawikawi uh leh tu-a Tedim khogei a lawibuol tui pên nikêng in a khaw a,a telingleng in a’ng muta uhhi. “Ka ci ngût a en vawi un khuna telingleng khu i u nâute tênna mun a, a puonphou uh hita ngêlngêl va a mun ciemtê un” a’ng kicita uhhi. Tuana pan in, Gâlhâm giephuol a’ng zuonkia u’a, a zîngni’n ahing pei kia u’a, tua,a telingleng a mu uh pên a’ng en kia uh leh,khonîm ziehin bamgma a muta sih uhhi. Tuacia a’ng pei suhsuh uh leh,tu-a Gamngâi khopi toh kinâi tu-a Vumzâng khuo kici ah Pu.Vumzâng a na om(têng) in tua mun ah giephuol a’ng sât u’a, a’ng gieh ta uhhi. Pu.Vumzâng in “Na u na nâute uh,khum mun ah, a têng uhhi, lunghimaw sih un a hâu mama u’a,tu’n zong tâng âi,sa âi dîng uh ahi” ciin a hilta hi. Tuabangin, a gênpieh leh,amahaw a thanuom mama uhhi.
“Tuacia i u naute uh tâng âi, sa âi dîng uh ahileh sahuoi(satan) zong khâi nuom va un,eiteng tana, i tunlam uh,thei lou dîng uh ahi man un,kinaw va ui” ciin apei kiata uh hi.Ni tum kuon in khumi mun a’ng tungta uhhi.
Nitâh in,tutvûmkhawl kawm in,a’ng kikum u’a “Thângmuolpi vûm pan a, ka’ng et uh leh,tami mun pen a telingleng in ka mu u’a,khum ni in puon na phou uoi?” cia a’ng kidohtuo uh leh, “Bangma puon ka phou kha vawt sih uhhi” ciin ad awng uhhi.
“Tua ahileh, bang a’ta diei”, cia datmaw kawm a, a op lâitah un, a sanggampa uh khat lêng in, “Tua sil te lingleng te pên puon kiphou ahisih a, i lawibuolte ahibou hi” a cita hi. Tuaciin, tua a tunna khuo uh,khu,sil telinglengte dimna mintap in , Te dim ciin a’ng minvawta uhhi. Tedim khuo ah kum tampi a’ng têng u’a,mi cinteng toh a’ng kicimat toutou zêl uhhi. Tuana kuon in,Tedim(Tiddim Chin) hâm; i Zokam in,Simkam ci khat a’ng piengkhie hi.





Compiled by Philip Thanglienmâng
Sources: Written and oral interviews of Pu.Paul Ginzapau of Sugnu and my Elders. Note: Tami Pu Zo tângthu pen tângthu leh tâumûi kigawm khawm ahihi. Theidân leh Ngâidân ci khat ahi.

PHUTHIL LEH NÂNTAL TÂUMÛI

Tânglâi in Zo khuo khat a na om hi. Khumi khuo pên Tomite khuo toh a na kinâi sim hi. Khumi Zo khuo min Tuolzâng a kici hi. Khunah ngâhnu tampi leh guolhlang tampi zong a na om hi. Ngâhnu zousie lah a pat in, numei khat a kitangkhâi tuom a,amanu mêl a hoi mama hi. A kitangkhâina ahileh,bang dang ahi sih a,Pasien in ama hih tam leitung mitmâi a,mu dînga hoi thei tawp a,a zep ahi. Amanu khu a mu tapou leh a en khata pou in ama mêl hoidân leh a etlawmdân agên mangngil thei sih uhhi. Tuaci ahi,zieh in Tomipa’n bangci leh ka kinunpi thei diei ahisihleh ka kiguthei diei aw? ciin asun-azân in a lung asân gige a,a kingaituo ngîtngêt hi.Khumi numeinu khoheina zousie leh bawl cinteng,a kâihlit kawikawi a,a dapcin zing hi. Tam bang Tomipa lungsim ahi ci anu leh apa’n a thei bep un a lawmte toh ki-apmai leh kimawl dîngin zong a phalta sih uhhi. Anu leh apa in, atanu a dei sêngsêng zieh un a min dîngin vânlâi a,âhsi tânsiem khat a tap u’a,tuaciin,Neino hisah vâi ciin ‘Neino’ a’ng minvawta uhhi. Nikhat Neino nu in a kûng ah hichi in agên hi: “Lawmnu zîng a i ngân huon nadîngin sing vapota in aw” a ci hi. Neino in tambang thu a zâh bepin a lawmte kûng ah:“Lawmte sing vapota va ui” acita hi.
Neino in sing gilgil tom Aguolte toh gamlah ah sing podîng un a kuon uhhi.Khuchia sing a tom khawm lâi un,a lawmnu pên in Neino kûng ah: “Lawm kei pên ka nu in tulâi in sahâng gâlhâng a tam toh singthem sing kang pou hing tom ngâungâu in len hing kilepaita in ciin ei hil hi” acita hi.Neino lêng in: “Lawm kei pên ka nu in zînga,i ngân huon nadîngin sesing leh gising gilgilnou,gêlsing gil hing puo’n” ciin ei vâihlâh bou hi ciin a dawng hi.Tuazou in, a guolnu zong ama-leh-ama kipat pai in, a inn lam zuon in a tumta vingveng hi. Neino in pên anu thugette mangin sesing gil nou sing gilgilte a tom a, tuachi in, a singpuoh a gih mama tahi.A kipat sawm leh,a singpuoh gih sêngsêng ahimanin amatang in a kipatzouta sih hi.
Tomi tânghlonte Khucia lunggim leh lungkhamtah a, a op lâitahin, muoltâng gâl lamah tânghlonte in “Hei,ho,hei,haw,hai” cia kikou a ogin uh,azata hi.Tua gâl lam a,ogin a zâh bepin Neinou zong lungnuom sêng in: “Ka gâl a tânghawlpa awi, ka singpuoh ei pat di vawi aw,ka singpuoh gih sêngsêng in,kei matangin kipatzou si’ng” ciin a kikou hi.Khumi tânghlonpa’n hici in a dawngpai hi: “Ei gîng vateh! Ei gîng vateh!” ciin a kikou hi. Neino in khucia tânghlonpa’n a’ng dawn bepin,aw nêmtahin a hici ci hi: “Mi sap sa sapsap koi i kigîng diei?” acita hi. Khucia agên bepin Tomipa’n ; “Hitave’n, na puon in na lu ana khu inlen tuaciin nang patta ve’ng” cin a dawng hi. Neino zong a puon in ana kilukhu a,gâl lam a tânghlon pa kûngah; “Hing peita’w kikhulûp ta’ng e ” cia a get tahin tua gâl lam a, tânghlon Tomipa pên amanu pat dîngin a’ng kuonta hi.
Tomipa’n Neino samzam khat a dap bawpieh hi. Tomipa’n tua Neino khu a patta hi. Khucia Neino singpuoh apat lâitahin amanu puon awngkâh khat ah,agûhin a samzam zang khat a botdohta hi. Neino zong a singpuoh puo in apei a, inn a tun bepin a kàwng a ngâkhie a,a gil a lâi nat thuohla sêngsêng in,lupna sêna’n a kinei tadiang hi.A gil a lâi thuohla in a kipumpêhta pelpol hi. Nâsa taluo ahimanin anu kûngah: “Ka nu aw e,bang nei law diei bang nei law diei?,nâ e,si ing si ing e’’ ciin a gil a hûm vatun kawmin khosah-khohlang theilou in a pêngzâhta mai hi. Siempute a thoisah vângin amate’n bangma a lawdân dîng a thei tuon sih u’hi. Khucia gil nâ-lâi nâ a, a kikoukou bepin a nu in law dîng dân thei zoulou in a lungkham mama tahi. Tuacia lungkham leh mangbang a,ang op tâh ziehin a damthei nadîng ahi poupou leh, ciin tongciemna khat a’ng bawlta hi: “Ka tanu damsah a op leh, nu ahileh kizawlsah vâng,pa ahileh kinungsah vâng” ciin tawmsah lang nga kawm in, a kapkap ta hi.Tabang Neino nu thupuon pen Tomipa’n a zâhtah in ; “Pi,Pi bang ahiei na gên” ciin a dong ta mielmuol hi. Neino nuin a gênsa mabangin a gênpiehta hi. Tomipa zong lêng in; Pi e, keima’n thoi
dam vâng,keima’n bawldam vâng’’ a cita hi. Neino nu zong lungkham sêngsêng ahi ziehin Neino damtheina dîng poupou ahi nâhleh ciin Tomipa khu gingta in,tuaciin Tomipa’n Neino a thoisahta hi. Tomipa’n zong Neino samzam a na bawdoh pen amanu luzâng ah a phutkia pai leh Neino pên masanga bangin a’ng dam pailien hi. A natna zousie a bei sienga a’ng haldoh kiata hi. Khucia Tomipa’n a thoidam leh a damsah bepin a nu thuciem dungzui in Neino pên Tomipa toh a kinungsahta hi. Tomipa’n a pi kûngah Neino tunsa ei thata ve’n a cia, a pinu(a sungnu) in tunsa a gawpieh tahi. Voh tuh sagi a gol a kithat a, pasalte’n sa a sem uhhi. Tomipa pên sa siel nê ahi ziehin tua sa sielte a’ng et ciengin a kisem lâite a dugaw ta mama hi. Tua sa sielte a nêh nuom manin tuong hawm awng kâh ah,sateng leh sabeu a dap khie let a,a va nêh nuom manin,a nâmsua zah pen,a khiehsuo a kipang hi. Nâupangte kûng ah ; “Nâupangte aw, ka nâmsua ei va tun pieh ta vawi un” cia a sawl leh,tua nâupangte’n a tung nuom sih uhhi. Tuaciin,amapa va kuon suh in a va kitun a,agûhin,tua sabeute leh satengte pên a sielpi in tuong neiah phohphoh ciin, a hlâi guamguam a,a va kinêhta hi. Nâupangte’n Tomipa sa siel nêh a mu bepun Tomipa sa siel nê ci in a kikouzâh u’a,alang(a dem) valuoi uhhi.
Neino leh Tomipa tomite khuo a zotna
Zo tawndân a,tanu hlâhna zousie a kizaw bepin,Neino nu in tunsa sa beng guong in,a pasal te inn lampei dîngin a a nâunu toh a tunsa podîngin a sawl a,tuaciin a peita uhhi. Khucia Tomipa gam lamzuon a, a peipei uh leh lamkim khat ah luita khat a na om a,tuanah sûn-ann a’ng nê uhhi. Sûn-ann a nêhzou bepun Tomipa’n a zinu kûngah ; “Ngaino tuin mi pheiphung suon bangin na suon nuom ei? ahilouleh vazuong lên in,na lêng nuom zaw’i ?” ciin a dongta hi. Neino zong lêngin; “Ou,nangpa vazuong lên a, i lênthei tâh in nuom mabou ve ei” a cita hi. Tomipa’n zong Neino a mei in, a zieltawm a, a tou lênpita vungvung hi. Neino leh Tomipa’n a nâunu uh, a nuasie suhthop tamai uhhi.Tuacia,vazuong lên a,vânlâi a, a’ng lên vavung ciengin,a nâunu’n a nua mu a,a dâ sêngsêng manin a hlitui a naptui toh a kitehta hi. Lamdangsah pum in,kap kawmkawm in a inn lang ang zuonta hi. Inn atun bepin anu kûngah,hiciin a gên hi; “Na tanu dei pên muolsawm muolza ah tumta,muol a tumphe bangin a pheliplep u’a a tum mangta uhhi” aci hi.
Neino tandoh dîngin cielpina om
Neino nuin a tanu Tomipa toh a kinunsah hângin a lungkim thei ta mawngmawng si’a,tuabepin thuciem khat a khosung ah a’ng phuongzâhta hi,tuapên bang e i ci leh,amanu’n taci’n a gên hi: “ Tulâitah a, ka tanu lazou a opleh ka voh tûhnga gawpieh vângin,tângmansî phehgol dimtah toh ka zubêl sawmtah toh mêsah vângin, ka tanu Neino toh kinungsah vâng in;tualeh ka hâusatna teng leh ka gam luosah vâng’’ ci in thuphuon a’ng bawlta hi. Tuaciin,khosung a tangvâl hât teng a hlânkhawm,a voh tuhnga a that a,zubêl bêl sawm a tâtkhie a,tângmansi phehgol dimtah a huon hi. Neino la zou dîng etkhietna in Neino nuin,tangvâlte silbawl dîngte a getkhiet pieh hi. Tangvâlte kûng ah hiciin a gên hi ; “ Na siellum uh vân lam a, na lêhtou dîng u’a ,tualeh tuol a a’ng tuhsuh kia masangin; vohthâu saba tong tan khat,na nêhzou dîng;zu sielkî tong tan dim na na dawnzou dîng;tângmansi bêl khat na na nêhzou dîng;muol a vâuzam kihlung na thalpi a,na na kâptan dîng; inn dung, inn vâi na na kânzou dîng;sumpi na na tupkêh zou dîng; suhtai sagi na balsan(tawnsah) dîng” a ci tahi.
Neino hunkhe dîngin Nântal kipan
Khumni in tuami khuo ah,Nântal leh Phuthil tegêl a ninu uh,kawm in a na tâm uhhi. Neino nu thugên zuiin tuami khosung a om,tangvâl zousie khatkhat in,a’ng kicieng dîmdiem ta uhhi. Neino nu thupieh silbawl dîngte abânbân in,a’ng bawlsawm cietta uh a;hinanleh koima khat bêh in,a bawl kûitung zouta sihhi.Tambang,Neino nu thupuonte Phuthil leh Nântal te ninu in a zâh ciengin, “Ka nâu Nântal in bawlzou ma dîng hive’n aw,va hlânta un”a cita hi. Nântal pên mi hât mama leh,teipi khawsiem leh thalpi kâpsiem mama ahi. A u pa Phuthil pên mi nusuoh simpi khat ahia,a ngêhhâm leh mi meipuoh mama ahihi. Tua mabangin,amauh unâu a va hlânta uhhi. Nântal in zong a lâhzou leh,Neino toh kinung kitêng dîng ahi cia a thei bepin a’ng kitawngtoloh mama hi. Ki-etna mun a’ng tun tahin,Nântal zong kipanpai in a siellum man pai in,a vân langah a lehtou vungvung a, tuacia vânlâizawl a, a thâm denlâi in ama’n a silbawl dîng teng a na bawlman zouta pailien hi. Tua zaw in, Neino hundoh dîngin Phuthil toh,a siellum,a thalpi leh a nâmsâu toh gamchin muolchin a’ng suita uhhi. Tuacia,a’ng peipei uhleh;Phuthil;mi meipuoh ahi ziehin,gam
-mâng lah a, ju leh vate hâm pou a zâh ciengin a khita a,a zâu mama ta hi.Sa ketot pou, a et ciengin a ci a kilîng let hi. Buonnawi na mun khat a’ng tun bep un, Phuthil in topi( tawpi) ketot a mu tahi. Nântal kûngah; “Nântal nâu dei tami bang ketot e?’’ciin a dong hi. Nântal zong lêng in; “Ju kholoh,va kholoh’’ ciin a dawngta hi. A peipei kia u’a,munkhat ah,amasa a mabangin,Phuthil in Nântal kûngah a dong ta thimthem hi. Nântal in zong Phuthil thudohte cimhuoi sain ; “To(Taw) ketot mu ketot “ciin a dawngta hi. Tambang thu a zâh ciengin Phuthil zâuna a’ng kibelap a,amapa zâu sêngsêng in Nântal kûngah hici in a gên hi;
Nântal in Phuthil a nuasieta hi.
“Nântal nâu dei keipi zâu bou ing e, ke’n tanah na’ng ngâhta vâng na ngentang im va kuonta’n” aci a,a zuingamta sih a, mun khat ah,a khawl den tahi. Khumbepin, Nântal in zong,a opna dîng kul khat a khawpieh a, âhluitang khat leh zawngpi khat toh a nuasieta hi. Kul sungah tuinâh khat a bawlpieh a,a upa kûngah: “Ka u tami tuikâi nâh,a’ng nieh a, na âhluitang suong a’ng dup leh,asi ka hita dîng hi” ciin khumnah,a nuasieta hi. Nântal a kuonzaw in zawngpi khat in khum tuikâi nâh a va niehsah a, Phuthil in a mu bep in, Nântal pên asi hita ciin a kap ngêtngût a valon ta a,tuana om zawngpi toh a kinungta hi. Nântal zong amatang in a peipei a,ni thumzou in Tomite khuo khat ah,a tung hi. Neino a om diei mah? ciin a kankan lele a,a sui kawikawi leh a’ng muta ngêi hi. Nântal in Neino kûngah;“ Na pasal hei’a om ahiei?’’ ciin a dong hi. Neino lêng in; “Ka pasal gamvâh ahi, ama hing tung leh nang hinkhawi sih va’n,nang that ngêingêi va e’’ ciin zâusah kawmin ahilta hi . Neino in, a gaptung a,pheh gol kikoi sungah amapa a dap phuolta hi. Nitâh in,Neino pasal;Tomipa a’ng tung hi.Ahing tun in, azinu kûng ah; “Tuni in i inn liem gimnam; liem gimnam’’ ciin sah leh hlang a phên kawikawi tahi. Khucia,Tomipa opdân Neino in a mu bepin,Neino in a pasal kûng ah;“Tubep a na thei pan amah? achîl a patsa liem ka hi chi na thei lou amah?Nei ît sih leh ei khûl maita’n’’ ciin phawhkawm in a houseta hi. Khumzouin,Tomipa zong kisuongla kawm in; “Nangnu,ka gilkiel e, ann hing bawlta in”aci hi.
Nântal talpang apatin sisan luongkhie
Neino in Tomipa dîngin ann a bawlpieh a,ann a nêh lâi un,gap tunga phehgol sunga a phuolpa adîngin sabeu(saphê) tûituoh tahtahte gap tungah asep tou a; “Lungmê, khâumaw, a na tai aw; ka Pasien ka Lungzai a na tai aw” ciin sabeu tûituohte a septou hi. Tuamabangin Tomipa’n zong Neino ci mabangin sagu baw khat nâhpitahin a septou leh Nântal talpâng(lutang) a sepkha a,lu leikou citah ma,a lutang apatin sisan a’ng suoh a, gap tunga kuon in ûm a bua bangin a’ng luongsuhta hi. Tomipa’n a mu bepin ; “Bang ahiei khuna hing luongkhe suh ?’’ ciin a en dîngin a’ng dîngdoh hi. Neino mi lungsim kintah ahimanin,“Na gongkha,na dang kha,nangpa i gap tunga a ka ûm koi sunga,ka sasi koi na sepkêhta khula ’’ ciin a phawhsie a, tualeh Tomipa mâitang a,sisan bâng khu a puon nengthem in a siapaita hi. Neino va pei in Nântal talpâng a va siapiehta hi. Khumzouin,Neino in Tomipa a mût sepsop a,bangbang a du diei, ciin a lungsim lam a sûisûi tahi. Neino in zong ngian bawl in Tomipa pen zucia mama a puo sipsep a,tuaciin zânlâi in a dawnsah a,a khuci tultulta mai hi. Tomipa’n a du lâisie a dawndawnsah kuom hi.
Neino in Tomipa zu a têkham ta hi
Tuaciin Neino in Tomipa zu a têkham hi. Tomipa’n zu a kham bepin, a kilawmliata hi. Khucia a kilia bepin, Neino in zong siatûl khat a emsa a, tuami in Tomipa ciltaw a dêpieh hi. Tomipa’n nâsa sêngsêng in;” Tu lâitaha, ei that nuom ei man nuom koi ahiei?” ciin a gâlgîh vavung hi. A hicici bepin, Neino zong lêng in: “ Mimopa, na zudawn kham lâitahin aw cina khat omta leh nei vêng zou dieimah? ka cina a hibou hi” a cita hi. Neino in Tomipa pên zu a tultulta mai hi. Tomipa’n zu a kham mama ta hi. Khuo a thei na lâi ei? cia a teptêna dîngin,Neino’n siatûl khat a emsa kia a, Tomipa bildawn a dêpieh leh amapa bangma khuo phawh lou in a kilawmliata hi. Tua bepin,Nântal a kiphuolna apatin a’ng kumdohta hi. Tomi khuo apatin Neino a’ng pûimang doh sawmta hi.
Nântal in,Tompipa a tawhna thute
Neino a pûidoh kuon in,Tomipa innsah pa kûngah hici a gên hi: “ Tuin mi kisa pasal kisa ahileh,ka bîng uh hing nuadel va’ng a ci leh,tam ka bawl zousie a’ng bawlzou leh,ei nuadelta heh aw ” a cita hi. Tua a silbawlteng tam bang ahi: (1)Nâtal in a masapên in a sumpi a tup leh a tûmkêh pai hi.(2)A inn dung a kân leh a kânzou pai hi.(3)A inn vâi a kân leh, a kânzou pai hi.(4)Suhtai sagi a pal leh, a palsanzou(tawngAsahzou)hi. (5)Khuomuol a vâuzam kihlung a thalpi in a kâptan hi. Tamteng a bawlzou in, Tomipa a tâisan u’a Neino pên a kizawpita hi. Zîngmawng khovâh in Tomipa a’ng khanglouta hi. Neino aw e, cia a hlat leh, koima’n a dawngta sih hi. “Hioilah! ka zi lah, ei kigûhpieh hita va e”ciin suh leh tou, ah Neino sûi in golumle in, a kileh kawikawi hi. Tuacia Neino a suimaw bepin,a innsahpa a doh leh, “Mi pasal khat in a pûimangdoh ta a, ama na nuadel dînga ahileh, a tohteng leh a bawl zousie na bawlzou leh, ei nuadelta’n a ci hi. Tua a silbawlte tamteng ahi:- Sumpi na tup kêh dîng; inn dung na kânzou dîng; inn vâi na kanzou dîng;suhtai sagi na palsan dîng tualeh khuomuol a vâuzang kihlung na thalpi a, na kâptan dîng” ci’n ahilta hi. .Tomipa zong a’ng kipanpai a, abânbân in, a’ng bawlzaw sawmta hi. Sumpi a tûm leh kêhzouta lou e; inn dung a kân leh a kimlâi ah a tungzou hâmhâm hi; Innvâi a kân leh a kal langkhat inn tungah a kinga hi. Suhtai sagi a pal kia leh,a ngalta a koh hi. Atawpna dîngin khuomuol a,vâuzam kihlung a kâp leh a kâptan zouta sih hi. Zum leh da kawm in, pasal kisa vethou a va del dînga lah, Nântal silbawlteng lah bawlzou lou ahimanin,a del lou dîng lah,a zinu kipuimangdoh ta ci thu a tuot ciengin a lungthah mama a,hizongleh lah,ama pen zâuna leh kingamlana lungsim pokawm in,amate a’ng nuadelta hi. Khuomuol lam ah, zu lên va lên in a lêngta zinzen a, khomuol kal khat a suo vazieu hi. Tomipa nuadel phâh dîng a zâu man un,Nântal leh Neino pên, gilkiel,dangta,gimna leh bâsapnate don manlou in a tâitâita uhhi. Gamlapi apatin Tomipa’n amani a’ng gâl muta hi. Khu gêl a’ng gâl mu bepin,lung
thah sêngsêng kisa in a bah kâipi hâ thin in,a thing thopthop,a’ng suatâi sêmsêm hi. Neino khatvei a kinua hei leh,Tomipa bah kithing nelnul pum in amate lang hing zuon a muta hi. Tomipa’n Neino kûngah na khawl in a ci hi. A ci vângin amate gêl a khawltuon sih uhhi. Nitâh a’ng hi bepin khuo a’ng miel a,khomut hun tan in,Tomipa’n,amani,a pha zouta sih hi. Khomut ziehin a tâina lampi uh a thei zou nawnta sih hi. Nântal leh Neino tegêl gim sêngsêng leh bâsam mama ahi ziehun tungvûm pang khat ah, a’ng zân gieh dîngin a’ng kitawldamta uhhi.
Pasien leh Lungzai kihouna
Tua banga a op lâitah un, Tomipa bangma thei loupi’n tungvûm pang lang khat ah,a’ng khawldamta hi. Zânlâi in Tomipa khumi tungvûm kîmvêl lah a,h a vâh kawikawi leh,miliem gimnam a’ng zata hi. Ahivângin, Nântal leh Neino pên a mu khasih hi. Tomipa pên âinei a kihlêm thei ahiziehin khutegêl mu têitêi nadîngin phûisam in a om a,a lungmuong gawp hi.
Tam bang, dinmun a, miliem leh saliem a’ng optâh ciengin,zânlâi in tunglam a om Pasien Pa leh Lungzai a’ng kihou uh hi. Pasien in Lungzai kûngah: “Miliem i panpi diei, saliem i panpi diei?’’ciin a dongta hi. Lungzai zong lêng in:“Mihiem in thâzou leh matzou a nei leh a’ng thei gige a, tualeh zong zu leh sa a nêh kuon ciengin,ka Pasien na tai aw, ka Lungzai a na tai aw;ciin sabeu lienlien butang lienlien,zutui satuite a’ng pe masa cîtciet a,tualeh a’ng pâtawi ngîtngêt hi. Hinanlehzong, saliemte,taw(to) leh mu,in tambang thute a citâh zaw sângin; a zâng a,a tuo a zâng ah a nê a; a kên a, a tuo a kên ah a nê a; a kawm a, a tuo kawm ah a nê hi;bangdînga mihiem i hutlou dîng e? Mihiem i hut dîng ahi.” ciin Pasien Pa kûngah a ngâidân a peta hi. Pasien Pa in zong Lungzai thugên dihsa in, a thugên khu a pompiehta hi.
Nântal in Tomipa a thâna
Khumi,zânlâi in, Nântal leh Neino a kimuttui mama uh a,tuacia a kimuttui lâitah gêl in,Nântal in mang khat a nei a;a zâlmang in oging khat a zâ hi, tua oging in hici in a ci hi: “Nântal na tungah khuoimu khat hing lâm e,na lâl hie, na nâmtempha zûn in len vâtsan pai in” a’ng kici a zâh bepin,amapa zong a khanglou pai hi. Tambang oging pên o maimai ahi sih ci a thei ziehin,amapa’n zong a kho-hlung a, a nâmsâu pâisiet khinkhian khu a pâi akuonin a’ng dohdoh a, zûnkhe pai in,tuatahin,a tunglam a,lâm khuoimu khu phet ciin a vâtsan paita hi. Tua khuoimu tunni kisuo pailien pen a’ng kiehsuh tahin Tomipa lêng lâi tunni kisuo pailien a’ng suohta hi.Tuaciin,Tomipa a’ng thatta hi.
Khum bepin,amate gêl a peipei u’a gammâng lah khat ah a’ng giehta uhhi.
Azîngni in, a peipei u’a, Phuthil a na khawlna mun lam a’ng zuonta uh hi. Phuthil in, a nâu Nântal pen Tomite khuo a, Neino va hundoh dînga thâm ahiziehin,sawtsa mama hi. Nântal a’ng peipei leh lampi thuom ah, zawngpi khat singpuo a’ng muta a, zawngpi singpuoh lam theikha na’i si’ng e! ci toh thuo in a sâtlia paita hi. A thongpi sungah a guong a, a pota hi. Inn a’ng tun bepun, a u-pa kûng ah : “Hi aw, u tami zawngpi hing em min vawi”a cita hi. Phuthil in, tua zawngpi pên a mu tah ciengin ; “Nântal nâudei tami na mou hilou î ?’’ ci kawmin, a kapta hi.Nântal lêng in; zawng leh mihing kinung ngai sih a ci a,tua zawngsa,a huon u’a, a min bepin, a hluohbu a u-pa a nesah leh, Phuthil in tui sa mama in,hici in a gên hi: “Nântal nâudei tui vaphiam bou e!” aci hi. Tuaciin tûitahin a ne pialpual hi. A’ng peipei kia u’a,munkhat ah zân a’ng hi in,tumphuol a dêng u’a, a’ng giehta uhhi.
Leimidawngte toh a kinîlna uh
A giena uh gâllam ah, Leimidawngte a om uh a, amahaw husa leh thawmgin a theita uh hi. Leimidawngte’n Neino mêlhoi ci a thei u’a,amanu pên a’ng matsawm leh a’ng lâhpieh sawmta uhhi.
Leimidawngte in; “Ka gâl ate koi leh koi na kinîl uoi?’’ ciin a’ng gâldohta uh hi. Nântal in hici in a dawng hi: “Keima Nântal toh Phuthil toh,Neino toh ka lum toh ka nâmsâu toh, muol a salâng ka thâ,keima gûn hlî lâng ka bah,keima meikâm kuong ka bah” cia a’ng kikou leh Leimidawngte lungzâu mama un a kikhîn mangta uhhi.Taciin sawtpi khat a kidêh dêhdêh uhhi. Zânlâi a’ng hita a,Nântal a kimut suoh mama ahi ziehin Phuthil pên Leimidawngte dêh dîngin a’ng ngansieta hi. Zânsawt nua khuovâh kuon langin Phuthil pên a’ng gim mama ta hi;kimut suoh kawmin Leimidawngte a kidêhpipi leh, bangbang a gên dîng e? ci zong a theisiem nawnta sih a; tuaciin amapa’n Leimidawngte hici in a dawng hi: “ Phuthil in Nântal toh gûnkuong a salâng ka thâ keima gûn hlî lâng ka bah,Nântal meikâm kuong a bah’’aci hi. Tacia a ngêhhâm pen Leimidawngte’n a zâhtah un Phuthil o(aw) ahi ci a’ng thei bep un,thakhat in, a giena uh a va buluta uhhi.
Neino kimatna
Tuabepin,Neino Leimidawngte’n a manta uhhi. Phuthil lei a dawdohpieh u’a tuaciin hâmtheilou in anuasieta uh hi. Khuo a’ng vâhta a, Nântal a’ng khanglou hi. Neino op lou a’ng thei bepin ;“Phuthil,Phuthil Neino hei’a om ata ei,Neino hei’a om ahiei?’’ ciin a dongta thimthemta hi.Phuthil zong hâmthei lou ahi ziehin um tun, bêl tun, bangin a kitung belbol a; a,a,a,u,u,u; ciin Leimidawngte peina lang en in,phâiphêng phung lam a kawhkawh maita hi. Nântal in, a uitang pui in Phuthil toh Neino sulnua zui dîng in ama kawmuna lam a’ng zuonta uh hi. Tuacia a’ng peipei uh leh, lam gei khat ah phâiphung khat a na pou a,tuami mun a uitang in, a va del a, a mun a tun bepin kong,kong,kong,kang,kang ciin a kawh kawh a, a kutcin toh pang in leisâi a khuot hi. A uitang in phâiphêng phung a va khuot na mun ah,a vapei a, tua phâiphêng phung khu a va phungkalta a,tuacia, a’ng etsuh leh,khuo khat a mu ta hi. Nântal in khâu khat a sât a, Phuthil kûngah: “Phuthil,Phuthil na khâu hing zûn aw, ka ci ciengin hing zûnsuh in aw”ciin a kihilta uhhi. Nântal in khum khâu kizûnsuh tu in Leimidawngte khuo ah a kumsuhta hi. Leimidawngte khuo a va kum leh Neino a na om ngut hi. Amaute’n Neino a mat uh, kipâh,guolnop, zu nêh sa nêhna a na nei uhhi. Leimidawngte kûngah Nântal hici in a gên hi: “Neinou leh Phuthil lêi ei pie un nei pieh sih uh leh ka lum hing thing leng,ka tei hing khaw leng,ka thal hing kâp leng na unpi un, na si gam sieng dîng uh hi”ciin a gâlgîh hi. Leimidawngte in Nântal kûngah : “Nang lum thin vâng in, nang tei khaw vâng in,nang thal kâp vâng in, koi khuo koi tui si gam sihva’’ ciin a dawng uh hi.
Neino kihlâna,Phuthil lei kipiehkia
Leimidawngte’n Nântal thugette a tahsan lou ziehun,Nântal in zong a hâtna leh a silbawltheinate a suopai a,khumi in, Leimidawngte tampi a si uh hi. Tuaciin, Leimidawngte zâu sêngsêng un,Neino leh Phuthil lêi Nântal kûngah a pepai kiata uh hi. Tuazou in,Neino leh Phuthil lei khâu ah a khî a,tunglam a, om Phuthil kûng ah: “Phuthil,Phuthil, na khâu na zun aw” aci hi. Phuthil in khumi khâu a na zûnpai hi. Phuthil in Neino a na kâitou a,a lêi a kilâh a, a kivaw kia pai a, tuaciin a’ng hâmthei kiata hi. Phuthil in khâu khat ma Nântal kâitou nadîngin leinei lamah a khesuhkia a, Nântal in khumi khâu a zam pai a,Phuthil kûng ah: “Phuthil na khâu a na zûn ve’n,na khâu na zûn ve’n’’ a ci hi. Phuthil in Neino a hlagul manin, ale amah in a nâupa ahi ci dawng hi: “Khâu a na sâttanta’n na ci a’mah?’’ a cita mawh hi. Phuthil in Nântal dîngin khâu a zûnpieh ta sih a,a sâttanta hi. Neino a kipûimang tahi. Nântal pên Leimidawngte khuo ah a nuasieta hi. Neino in Nântal a ngâi mama a,dâ mama in a kapkap ta a,a mâumâuta hi.
Nântal in Leimidawngte khuo ah tate a nei hi. Khuciin,Nântal pên Leimidawngte khuo ah a nop a da in a’ng têngta hi. Amate toh a kigop a,Leimidawng numei khat zi in a nei a,ta 4(li) a tawi uhhi. Khuciin a’ng luhing(khosa) tou zêl uhhi. Leimidawngte toh a kipawl vângin a lungsim a nopthei tuon sih hi. Bangci leh,Neino toh ka kimuthei kia diei maw?, ci in asûn azân in a lungsim a gêlgêl tahi. Lunggim mama kawm in,a innsahnu kûngah a gentheinate a va sût a,a va gieutâu ta hi. Tua nupi nu in a na lungsiet man in,kânggui khat suon in ciin a thu hilta hi. Tua, a innsahnu thumang pai in ama’n kânggui khat a’ng suonta hi. A zinu khu’n amapa lungsim a theisiem ziehin a tate kûngah: “Khuna,na pa kânggui suon pên a’ng mên pat cieng’n leh, a zîh va sihtan paipai un ahisihleh na pa pên tunggam lam ah a kikâimangta dîng ahi”ciin a tate a hilpil a,a tate’n zong a nu hil bangbang in a bawl let uhhi. Tua kânggui pên leitunggam a, zâmman lou in a sihtan paipai uhhi. A lungdon manin Nântal pen Nupinu kûngah a va hawkiata a,a va kikuppita hi. A tate in tua kânggui pen a sitan paipai ahi,ciin Nântal a hilta hi. Tuaciin,Nântal in zong a tate kûngah;
“Tu langkalsie khuna kânggui zîh sihtan kia ka thei leh ka thâ dîng ahi” ciin a gâlgîhta hi. Khumi kânggui pên zânkhat thu in a na khang sâu pailien in leitung ah a na zâmtou a, vân toh kidêp phiel in a na zâm hi. Nântal in zong hun mansuo kêi lou in, tua kûânggui zût in,tunglam ah a kâitou pai hi. A nei lang a,a tate’n “Pa,pa kei zong hing pei vâng,ei nuasie si’n,ei zawpi bou aw” ciin a kap lieiluoi uhhi. Ama kawng leh sakhâu tu in a kiluoi valuoi u’a,a tate kâ leh mâu a mu ciengin a lungsiet mama zêl a khuciin ama a kâitung thei zêl sih hi. A innsahnu kûngah a va pei kia a, leitung gam a kâitou thei nadîng bang a om diei? ci in a vadongta hi. Nupi in Nântal kûngah hiciin a hil hi: “Na kâitou ciengleh na thongpi sungah tângvâi(vâinêl),a dim in kipuoh inlen na tate’n a’ng kâ ciengleh na tângvâi(vâinêl) puoh khu thêkhum suh lacin a mit u’ah tu vâ’n,a mit uh a nuoi lah kâh un leitung langah na tung man ta dîng hi ”ciin a hilkiata hi. Nântal in nupi nu thupieh bangin a bawl a, tunggam a tungta hi.
Nântal tunggam a'ng tungta
Nântal leitung a a’ng tun bepin,Neino opna a theizouta sih hi. Uimaw gamsu bangin a’ng peipei a,munkhat ah, a’ng tungta hi. Tua mun ah,sang-âh in âh -pi khat a na em lâitah a’ng tuohkha tahi. Nântal in; “Hei’a na mat ahiei ?’’ ciin tua sang-âh a dongta hi. Sang-âh in: “Neinote inn neia ka mat ahi.” ciin a dawng hi. Nântal in sang-âh kûngah; “Ke’n tami âhpi nang na empieh vângin tu’nle tâi zinzen in len,khum mun ah,va kuon kia in len Neino te âhpi kâng khat va man kiata’n len,na’ng kile ciengleh lampi tungtawng ah,a mul khatkhat in hing botthâng malam in aw” ciin a sawlta hi. Nântal gên mabangin sang-âh a kuon paita zinzen hi. Neino te inn, a tung a,a inn neia âhpi kâng khat a manta hi. Nântal thuhil bangin tua âhpi multe khatkhat in, a’ng botthâng malam a,Nântal opna a tun tadongin,a bot pheiphei malam hi. A kûng a’ng tun bepin sang-âh pên, Nântal âhpi emsa ne dîngin a kinêmta mama hi. Hinanleh,Nântal in tua âhpi pên a na emta sih hi. Nântal in sang-âh kûngah hiciin a gên hi; “Âh na mat ciengin em sese da in,mite’n hing thei va un,nang del va un, na âh mat a’ng lâhpiehta dîng uhhi.Tua sângin a multe botthop in len,a kinkin in, kinêh lacin na hamphazaw va” ci toh thuoin tua âhpi khu sang-âh mâi ah a tuolseta(pâisuhta) hi. Tuani apatin sang-âh in âh a mat ciengin emlou in ahing in a neta hi.
Nântal Neino kûngtung
Tuaciin Nântal in tua âh mul kibotthângte a’ng zuizui a,Neinote inn sah ah a’ng tung ta hi. Neinote inn a va lut pai dîng lah a zum ziehin,a innsah nu uh kûngah khiba zua a va kipangta hi. Tua nupinu in a khiba zua a lei nuomta sih hi. Nântal in a inn hlangte kûnga a va zuapieh dîngin a ngên hi.Tuacia, a kihou lâitah un,Neino in a za a,Nântal osuo(awsuo) kisûn a sa pai hi.
A innsahnu in tua khiba khu Neino a va zuata leh,Neino in zong tua khiba a mu tahin, Nântal khiba ahi ci a thei pai lien a,Neino in ; “A neipa hei’a om e?’’ ciin a dong paingâl hi. Tuaciin,Neino in Nântal a va kimupita hi.Tualeh,Neino kisuongla kawmin,sil opdânte a kip akawi in,Nântal kûngah a hilsieng hi. Neino in Nântal a na ngâi na lâi mama hi. Nântal in amanu a ngâidân thute;leimidawngte khuo apata a’ng pawtdoh dânte acien atâi in a gênpiehta hi. Kingâi sênsêng ahiman un, mawng bangin a’ng kikawi pum paita uhhi. Nântal in Neino thusûtte a zâhkhiet ciengin a lungthah mama hi. Phuthil pên nop hinsah lou dîngin a lungsim sungah bangbang pi a’ng ngaisutta hi. Phuthil a’ng tun tahin,Nântal,inn sunga om, a’ng mu phetin Phuthil zâuna,kisuonlana leh zumna toh kidim in,Nântal kûngah khupbop pai in,ngâidam a ngên hi. Nântal in pen Phuthil a u-pa ahiziehin a that nuom sih hi. “Nasep na nuom ei, ahisihleh âhtate hun na ngâpzaw ei?” ciin Nântal in a dong hi. Phuthil in âhtate hun dîng ka ngâpzaw hi aci tahi. Nântal in a u-pa ngalta a hliehtawng a; tuaciin Phuthil pên heima ah zong ding zou leh vâhdoh theilou in innzâng ah âhtate hung in a mangta hi.
Neino in Phuthil'a dîng âi a dênna
Phuthil pên gilou mama a sah ziehin, Neino in thuohla mama kisa in, a mu da mama tahi. Nitâh khat mi thei lou kâh in,Phuthil thâna dîng vâi a sawmta hi. Tuaciin, Neino in nitâh ann nêh kuon in Phuthil nêh dîng âi a dênpieh tahi. Nântal adîngin sîng a dênpieh hi. Phuthil pên a tâzaw ahimanin,ni mu masa,hla mu masa citahma,ama kilungsim bawl a na thei kiûkiâu hi. Nitâh a’ng hiin Neino in annkuong amate gêl dîngin a’ng lûita hi. A annêh lâitah un,ngian siem Phuthil hâm in; “En vawi uh,khuna mupi lêng khu gol sâm e!” a ci leh khugêl in tua
pen mupi tahtah hiva cia a-et kâl un Phuthil in a hlêngkuong uh a na hei tuoh manin,tuaciin ama masang ah sîng kidêng pên a omta hi.
Nântal leh Neino sina
Nântal mâi ah âi kidêng pên a omta hi. Nântal in a mâi a kilûi âi kidêngsa khu a ne a, a gûi pai hiâu a, a shi paita hi. Neino in Nântal shi nua in a ngâi mama a,sun leh zân in a kapkap ta mai hi. A kâlateng hici in a bawl hi: “Âi ka dên,âi ka dên Phuthil dînga âi ka dên; sîng ka dên,sîng ka dên Nântal dînga sîng ka dên aw e;Nântal luong in sawngta zaw; [valuh luong leh vahlânhla sung pâlva’n bawm e],Nântal na hânkuong zâng ah sielching nâupang tânglâm e” ciin a hlitui a naptui toh kiteh in, a kapkapta hi. Neino in Nântal shi a ngaituo ciengin a pûl a doula mama hi. Neino hûiva bangin a mâumâu denta mai hi. A lungkham sêngsêng ziehin Nântal kivuina hân zong a theizouta sih a,koima in zong a hil sih hi.Neino a peipei a, gampalah ah,sielching nâupangte toh a kituoh hi. Tuate a va doh leh, amahaw’n a thei uh ciin a gên uhhi. Neino in sielching nâupangte kûngah: “Nântal hânkhûh na lâi un len,tualeh,ama luong na laidoh ciengun keima zong ka nâmtem in kisunlia vângin ama toh tuaciin ei vuithata un,tuazou cienginleh ka khiba hing kihawmta un ” ciin thu a peta hi. Neino deina,thûmna leh ngetna dungzuiin,sielching nâupangte’n Nântal hânkhûh a lâidoh(huotdoh) u’a, Neino in a pasal luong kihlung vadiang a mutah in lâidîpnâ sa mama kawmin,a nâmtem hiem,a lâidîpkuo toh a sutuo valien a, thakhat in,ama leh ama a kisunlia hi. Khumzouin, Nântal luong tungah a lumsuh a tuaciin hunkhat zou in Neino a sita hi. Tambang thute Phuthil in a zâh ciengin a dâ mama hi. Tua bepin,tuami khosung a mi gilou pawlkhat in,Neino leh Nântal ki-ît leh kingâi thu a zâh ciengun thangse mama u’a,hâgawi pum in,ashisa tegêl luong pên munkhat a kivui lâi vuiton lou dîng ciin vâi a’ng hawmta uhhi. A shisa tegêl kuo a’ng khuotdoh u’a,Neino luong pên lui-gâl lam ah a va vuita uhhi.Hun hing kivei zêl in,tua ,a kivuina mun ciet u’ah, mawng sing khat ciet a’ng pou tuohtuoh tahi. Tua mawngsingte pên a dawn lam,a’ng khang huoihuoi a, tuaciin a bâzâm gêl a’ng kikawituota gêl hi. A sinua un zong a kingâi nalâi uhhi;ci etsahna khat a’ng suohta mawh hi. Migiloute pen êngse mama u’hi. Khomipite a ciel u’a, tua mawngsingte a’ng phua sawmta uhhi. Mite’n mawngsingte a sâtsât u’a,hinan-leh,tua mawngsingte pên a pua thei mawngmawng tasih u’hi. Khomipite a gim sêngsêng zieh un, gilkiel dangta mamata uhhi. Tua singhlîm neiah a’ng khawl u‘a,a anphêlte uh ne dînga a’ng hon lâitah un,tuami mawngsing khu thakhat in, a’ng puasuh a pasal nempi a nenlia sieng tahi. Khomipite a thangpâi man un,tua mawngsing pen a sât teltel u’a; a ten nên dimdem u’a,hâltum dîngin munkhat ah a sepkhawmta uhhi. Tuazouin,a hâlsawm uhleh a kuongtheita malmal sih hi. Tua mawngsingte a kuontheilou bepin,a mawngsing tungah a’ng toukhawm u’a, sun ann a’ng netonta uhhi.Tuacia, ann a’ng nêh lâitah un,thakhatin mei a’ng kuong a,a khozâng pi un,a mei in,a kâng tumta uhhi. Tuazouin,thakhat in, meikâm(mei-âm) kuong singseng ni tah a’ng kilehtou a, a te sîlsiêl in,vânlâi zawl ah a lêngtou ta uhhi.

Vân ah âhsi ni in a tângden ta gêl hi.
Tuaciin,leitung tawp donga,Leitung mihingte theizing dîngin;vân ah âhsî ni in vântung sângah a tâng denta gêl hi.
Tungdim,Tungnung,Tunglut leh Tungte pen Phuthil leh Nântal hlâh leh suonte ahi uhhi. -BY MK