Wednesday, December 10, 2008

TUNGDIM GENEALOGY

ZO Circa 800-700 B.C
1. KIPMÂNG

2. NAWPHUT

3. NAWSONG

4. NEIMÂNG

5. SONGTHU

6. KILHAWL

7. NGAWNGTOM

8. PHUNGHAWM

9.(i)PHUTHIL 13(ii)NÂNTAL

10.GÂBAWH

11.TALHÂNG

12.HILLÛN

13.i)SÂIZA 13(ii)SÂIKOP

14.(1.1 ) TUNGDIM 14.(2) TUNGNUNG
15.(1.2) Tunglut 15(1.3) Tungte Shoute

16:i)Sîngchîng 16(ii)Pângzâng 16(iii)Dimlun/Phunglun

17:i)Hinghel (2)Hânhil(Thangkhozâm of Lonpi,India
18:i)Hingviel 18(ii)Lutthang(Ngulkhopâu of Tâlzâng,Khampat,Myanmar)

19:Manhel

20.(i)Hûlsing 20(ii) Hellang[Vumchinpâu] 21(iii)Helvum {Lengthang}

21:Vieltuong
22: i)Pâuhel 22(ii)Sîngson(Sonzathang of Paldâi,India)

23:Ngamhel

24: Awnkithang
25: 1) Heltut 25:2)Mângzathang 25:3)Suonkhen
26:3(i) Peter Thangkhokâm (26:3(i)/4th son) Philip Thanglienmâng
27: Joseph Thangcinmâng (1926-2006
28: Tutlienkhûp (1966- 2006)

29.i) Mângsienminlûn(Minor)

29(ii) Felix Mângzalien(b.2006)

Hmar Chanchin

by L. Hranglien Songate
P. 1-2
ŢAWNG INŢHE DAN
Pathienin tawng dangdang a tawng a phal ang hrimin, ei thlatuhai lai Ţawng a ahung inthe tah a, thlatuhai hawrapa ‘R’ nei le neinaw an hung inţhe tah a. Ei umna ram le hmun izir ang peiin hieng anghin an hung inţhe tah a.
Ţawng hawrapa ‘R’ hmang po chu hienglai hi annih:- (1) Pawi (2) Ngawn (3) Halkha (4) Lusei (5) Ralte (6) Hmar (7) Lakher (8) Bawmzo (9) Lamkang (10) Chiru leh (11) Kom (12) Aimol (14) Langrawng etc annih.
Chun Ţawng hawrap a ‘R’ hmangnaw hai chu:- (1) Thado(Kuki) (2) Paite (3) Sukte (4) Thaute (5) Zo (6) Simte (7) Gangte (8) Vaiphei (9) Mangvung (10) Baite (11) Khuongsai. Haokip le Kipgen hi number 1na sunga ngai annih.

Chun, hienghi a hung nih a, Hrumsawm thawpo chu ‘ Pawi’ an tih a, chu umzie chu Sip or Bawk tienga sam intawin tina a nih. Chun, Tukbemsawm thawpo chu ‘Hmarh’ an ti a, chu umzie chu ‘hnung tienga sam intawm, tina anih, Hi hi ei thlatuhai laia ţawng le hnam inţhe dan ei hriet hmasatakna chu a nih. Hun le kumhai a hung inher liem pei a, kumza tam a hung liem hnungah hnam tumtum le chi tumtum in an hung insal ta anih. Kawlphai an hung lut kum 98 A.D vellai hin chu tulai anga hnam inţhe hi a la um nawh. Kawlphai an hung suok san a, Thangtlang le Lengtlang an hung chuongkailai hin tulaia hnam thlangpui deudeuhai hi hriet a ni chau anih.

PART I NA BUNG I
1. CHENGNA RAM
P.4
“ An saputdan, an khawsakdan le an ţong nei dana inthokin Mongolien hnam an ti laia pêng pakhat chu an ni ngei a ni ti an hriet thei. Hieng Tibet mi, Bhutan mi, Naga, Meitei leh Burma rama hnam dangdang chenghai ţong hi chîk taka khaikhin chun ieeangna tamtak a um a; chleiin, hun liem tah, hun sawt tak, iema ni hunah chun an lo um hmun kkhat ngei a ni ti an hriet thei. Hnam dang hienng Lusei, Pawi, Thaute, Sukte, Paite, Ralte, Thado, Lakher, Gangte, Vaiphei, Simte, Zo leh hnam dangdanghai leh lem hin chu ţong leh khawsak dan enin thlakhat suok vong nin an inlang a, an intumna kum tam ni ring a um nawh. Chêngna leilung inang nawleiin ţonghai chikte tên an hung danglam a, leidova insiemin, mani lle mani indo hlak an ni leiin an inzomna damte tên a hung intan a,; sorkar huoia an um hnungin sorkarin an inthuruol thei nawna ding le ro olsam taka an rêl khum theina dingin anni
P.5
karah zum leh zuor an hung intuo pek bok leiin hnam dang angin an hung insâl tawl ta meimei nin an lang. An inhnaih tawi êm leiin Britishhai khom khan ţhenngaina an hriet naw leiin a changing Chin ti dam, Kuki ti dam leh Mizo ti dam in an hming an inputtir meimei anih.

Chun, achunga hril tahai pawl lai hin ţong hmang dan thuah hawrop ‘R’ nei le nei naw an um nawjk a. Hawrop ‘R’ nei nawhai chu hieng Thado, Haukip, Sukte, Paite, Gangte, Vaiphei, Simte leh Zohai hi an nih. Chun, ‘R’ hawropa nei pawl lai khom ‘Ţ’ nei hai chu hieng Lusei, Hmar leh hnam ţhenkhat an nih.
‘HMAR’ ti hming hi ieng hun laia inthoka an put ţan amanih ti hriet an nawh. An hla hluihaia chun a hming hi hril a ni ngai naw a, amiruokchu tuta an chengna ramhai an hluo hnunga an hla phuoka ruok chu a hming hi voi tamtak sâm a nih. Sinlunga inthoka an hung suok in, Shanah an um a, chutaka inthoka an hung thlang tlâk hnung chen khomin an inkona tak chu ‘SINLUNG SUOK’ ti a ni hlak.
P.6
Hmar upahai ţobul thusim hrildan chun Hmar ti an hung ko ţanna chu Pawihai leh an inţhê lai hun nin an hril. Pawihai thlatu bul tak hi nau upa tak a na, a naupang laiin a tukhnungkhur an pan leiin a nû’n a sam a bâwk tieng an tom pek a, a pânnâ ahung dam nung chen khawm chun an tom lêt nuom ta naw leiin a thlahai chenin dan nghetah neiin bâwk tieng sam an intom pha a nih. Hun a hung sawt a, mi an hung pung a, bâwk tienga sam intom pawl leh hnung tienga sam intom pawl an hung inngei ta naw a. Paawi a hung suok tah a.
Hrumsawm (bâwk tienga intom) pawl po chu ‘Pawi’ tiin an kova, tuchen hin hmingin an hung nei sawngta a. Chun, Tukbemsawm(hnung tienga sam intom) pawl po chu pawihaiin an ţawngin ‘Hmarh tiin an mi ko ve a,. Hihin hma tienga sam intom lo, hnung tienga sam intom po chu a huop a nih. Amiruokchu, Tukbemsawm(Hmar) pawlhai lai khan inremnawna tamtak a hung suokta a. Pahnam indo chen dam a hung suok ta a.
P.7
Chu phing leh pahnam dangdanghai, hieng Lusei, Paite, Thado, Lakher, Sailo, Zo etc hai chun an pahnam hming an hung suklang ţanta a. Hmar ti la kol zing hai chuong Lusei lalhai, Sailo lalhai, umna bik deuva inthoka Hmar tienga um ruok chu an umna Hmar tieng izirin Hmarh a inthok ‘H’ peiin ‘Hmar’ ti a kovin an lo um ve ta a.

Hmarhai hi tuta Mizoram hi a hluo hmasatu tak hnamhai laia pakhat an nih. Amiruokchu, anni lai pahnam indo an hung ching dok leiin an inthuruol theita naw a, chuleiin, an umna hmuna inthokin Lusei lalhai leh Sailo lalhaiin an hung huot darta a nih.

Chuong a tlân darhai ţhenkhat chu Manipur an lut a, a ţhen tamtak chu Mizoramah maksanin an um bok. An indar nasat em leiin manin lal nei a, ke khat a ngir a hung harsa leiin mi tamtak chun lal dang an bêl. Chun, la neia khuo an siemna hmunah hai khawm mani pahnam chibing senga inkovin an khosata a nih. Chuonga lo um an ni leiin hming hranhranah ko an hung ni pha hiel a, Thadohai
P.9
tlang tieng peia lo um an ni hlak leiin Thadohai chun ‘KHAWTHLANG’ tiin an lo kova. Hmarhai khomin Thadohai chu an khaw chung peia um an ni leiin ‘KHAWCHUNG’ tiin an lo ko bok a nih.

Kum 1890 vela Tarmit Sap, Lt. Col. J. Shakespear in hieng lai ram vêl an zin lai khomin hieng laia Hmar mi chenghai chu pahnam hming tamtak a ziek a, amiruokchu a hriet dan a chieng naw em leiin chuong Hmar pahnamhai chu ‘Old Kuki’ ti hnuoiah indik lo takin a lo sie tawl meimei a nih.

Tripura, Cachar le North Cachar Hills ramhai zuona Hmar mi zu tlunghai Bengali le Kachari haiin hming dang an lo inputtir bawk a, chu an kona hming chu ‘Kuki’ ti a nih. Hi hi Bengalihai hming phuok a na, an ko ţanna le a umzie hriet an nawh. Bengali le Kachari mihaiin anni rawi, phai mi nilo, thingtlâng mihai an hrilna ţong, inhmusitna tieng pang kawka inkona nin an hril hlak. Lekha ziekna a an lang hmasakna taka hriet chu Bawlins-in Asiatic Researches(Vol.II-xii)
P.9
a 1792 kuma a lekha ziek “Cucis or Mountaineers of Tipra” ah a nih. Hieng lai hunah hin Bengali-hai chun thingtlâng mihai popo chu ‘Kuki’ tin an lo ko vong a, a hming put nuom ruok chu tukhom an um nawh. British sorkarin ram an hung lak a, sorkharna an hungsiem hnungin Bengali-hai kona hming ‘Kuki’ ti chu an hung hmang ve tah a, Bengali-hai zu paw hmasatuhai kha ‘Old Kuki’ an ta, chu hnunga Mizorama inthoka hung tlandarh, Thadohai le mi danghai kha ‘New Kuki’ tin an hung inbûk tah a nih.

Amiruokchu, khâng laia Hmar lo umhai khan ‘Old Kuki’ ti hming hi an lo put nuom naw hlê a ni zie chu J.W. Edgar 1871-72 a Vailien hmasa tak, Tipaimukh tunga hunghai laia an Civil Officer in April 3, 1872 a an zinna chanchin a ripawtna a chun hieng ang hin a lo ziek a nih. “Hi hming ‘Kuki’ ti hi Bengali haiin tlangmihai konaa an lo hmang hlak chu a na, amiruokchu tlangmihai tukhomin hi hming hi an pom noh. Kuki hnam tia ei ko tawl hlak hnam ni awm tak, hnam khat ni awm tak vong si, sungbing chi hranhrana insâl seng
P.10
an na, an renga inkona ding hnam hming tlanglawn ka hmu suok zo noh”. Hi hming hi Hmarhaiin an pom naw sasa, inpomluitir tumna le a hming hnuoia inkeikhawmna zonga innorluina leiin kum 1960-61 khan thisen suokna chen a tlung pha hiel a nih.

Hieng a hmaa hril tahai ang khin Hmarhai chu an umna ang pein mi danghaiin hnam hming dangdangin an lo ko hlak a nih. Amiruokchu, Manmasi thlaa insieng, Singlung inthoka hung thlang tla, thla khat bika inthoka pahnam tamtak le a kaupeng tamtak hung suokhai(Bung 3naa ziek hnam le a kaupeng) chu Hmar tiin an inko tah a nih.

Ţong thuah an umna izirin an danglam metmet. Hieng Biete ţong, Hrangkholh ţong, Sakechek ţong, Darlong ţong, ţonghai hi an hnaih zual bik a. Chun, Ţhiek ţong leh khoom hi ţong panga hai hi an inhnai bik bok. Hienghai hi Hmar ţong upa bik deuhai an nih. Hienghai naw khom hi ţong danglam metmet hieng Zote ţong, Leiri ţong leh a dangdang an um bok a.
P.11
Mi a tam lemin an hmang tak chu hi lekhabu zieknaa ţong hmang ‘KHAWSAK ŢONG’ a nih. Hi Khawsak Ţong hi hieng ţong hril ta sahai lakkhawm ţong tlanglawn a nih.

BUNG 2
CHENGNA BUL LE THLANG TLÂK DAN
SINLUNG
Sinlung hi Hmarhai hung suokna hmun nin an hril a, a umna hmun le ram hi khawlai taka um amanih ti chieng taka hriet an noh. Sinlunga inthoka an hung suok dan chanchin an hla ngeiah hmu theiin a um:
“Khaw Sinlungah kotsiel ang ka zuong suok a,
Mi le nêl lo tam e, Hriemi hraiah”

(a) China putar Chao-En ti hrildan:-
Kum 1938 in forest Rasi sin ka thawha, Burma le ramri a Dolthing en dingin
Forest Officer D.C Kath a rawiin forester Mr. Thangneilal hai leh thla ţau(March) ni 23 in Tamu ah kan chama, chu hmun chun kawl ţong

P.12
thiem Mr. Thangkholet Kuki a uma. Ama chun China ram thusim hre tak el putar a hmng Upla a um ti a mi hril a, kei chun, “Chaina ram thusim chu ka hriet nuom zawng tak anih. Nang kawl ţong I thiema mi va fe pui rawh” ka ta, ami fe pui ta a, thu ţhen khat kan hril zo chun ka hriet nuom thu chu kan don ta a. Ama chun, ‘In piengna khaw tieng am ana? In thlatu bultak tu am ana? A ta, ka piengna chu ‘SINLUNG’ a nih an ta.

Kan thlatu bul tak chu MANMASI an tih ka ta. Ama chun a hrilta a, “Ka tleirawl lai Mandaley ah lekha kân chûka China putar Chao-En Ti inah ka leng hlaka. Ama chun tienlai a China thusim tamtak a mi hril hlaka, Manmasi ti thu chu hieng ang hin a hril a nih. Hnam dang lam tak Manmasi in ti hai chu China ram hmar tienga inthok in an hung lut a. An danglama chu hieng hai hi a nih. Emulo Pathien an bieka, Maicham kil 4 nei an siem a, a chunga Ran thisen le Beiphit an the a. Ramhnuoi tieng ran te an in thla hlak. Hmun pakhat Aopatong (Aunatawng) ah khuo an siem a. An khuo siem chu an ţhuoitu(Hotu) Sunglung a hming chawiin
P.13
Silung an tih a, Silung chu tu chen hin China rama ala um a nih. Chun, chulai huna chun China Reng nunrawng tak el a hming Sheh-Huangti chun Kulh a seima mi tam tak a sor a, Nuhmei le naupang ch a tumin a sieh a, pasal a sor hai chu lung kulh sunga ân um tir a, an in rim em em leiin mi tam takin an thi phah a. Kulh a siem zo hma in China Reng Shit-Huangti khom chu 212 B.C in a thi ta a. Chuonga China Sorkar a chatlak lai tak chun, mi tam tak chu an in rel suok ta a; chu huna bok chun Manmasi in ti hai khom an zâm suok ve anih. Hieng hun hi kum 220 B.C vel anih, tiin a hril. Ming dynasty Mogols B.C 200 en rawh.

(b) Pu Rohauvung Hril dan:-
Pu Rohauvung hi N.C Hills Rotzawla um ana, kum 1924 February thla khan ama chu ka hmu a, kum 100 mi ana. Ama chun ţhang sari zet puhai thu hril dong sawng thei peia dam kan nih a ta. Chun, Lusei lal Vanhnuailiana leh ruoltlak kan nih a ti bok a. Chuong anga dam sawt a ni ti ka hriet in Ei ţobul thu tam tak kan dona. Sinlung thu chu hieng ang hin a hril a; Sinlung chu Lungkulh


P.14
a inhuon tlat ana.Mi tu khom suok thei loh na a nih. Ana kie chun khaw le a hung var a, mi tam tak hai chu an suok ta zungzung a, Eini Manmasi nau hai khom ei hung suok a thlang ram ei pan a, hun sawt rak lovah Himaloi ei tlung a, Songthu leh Songza hai unau in Khawlieppi ah khuo an sata. Eini rawi chu Khawlawi ah ei uma, chu hmuna chun Sûra hai Devanthang hai Sivanlal hai Devanngul hai hi an vang lai a nih. Kum tam tak hnungin Dimphai(Dimapur phai) an luta. Chutaka inthokin Nisuotieng an pana Shan ah an lut a nih’ ti in a hril a nih. Chun hi hmun ei umna hming chu “Khawloi chal” an tih.

Khuongzang putar Tongkai, Thado hril dan in, Pu Tongkai hi Lusei le indo vawi 2na laia Tuibuokphai in kap na a ţhang, mi huoi tak el ana, Ei ţobul thu ahriet dan chu hieng ang hi a nih:-

Sinlung or Kûl a inthoka ei hun gsuok lai hin Hmarhai pi le puhai le Thado hai pi le puhai chu Khawmangpi ah an um khawm a, chu hnungin Thado hai pu Songthu leh

P.15
Songza hai unau in Kholienpi ah khuo an siem a, Hmarhai pi le puhai chu tlâng sang tak bul, Khawlawi ah an um a, chu taka inthok chun sim sak pan in an fe nawka, Dimphai(Dimapur) a ni el thei an lût a, chu lai rama lo um hai chun, “Ar chuong anga lu vaw naw phawt chu that ding” an ti leiin Suongtunzo or Lungdingzo vah an umkhawm nawka, chu taka inthokin Nisuo tieng pan in an fe nawk peia. Thingtintlang an chuong kai a, ka pi leh puhai chu tlâng sipa an um a. “Nangni pi leh puhai chu tlâng bulah an um a; In pi leh puhai in tlâng sipa um hai chu khawchung hai” an ta, keini pi leh puhai in nangni pi leh puhai chu ‘khawthlang hai’ an tih a, chu hmun chu a nih khawchung ti leh ‘khawthlang’ ti hung um ţanna chu anih, hieng hun a hin kum za tam alo liemta a, Songthu thla a mi Doungel a inthokin ‘Thado’ ti hi ka put a nih, hieng huna Thado hai thuoitu chu Lalsuong ana, khawthlang(Hmar) hai thuoitu chu Zamadiei a nih tiin a mi hril a, kum 1953 October.
P.16
Zamdiei hi ţhisen phur suok tu hmasa tak ani leiin chu ţhi chu “Zamdie ţhi” an ti a nih. Hi ţhi hi kum 1890 hun lai chen khan m in an la dit a.

“Zamdiei ţhi a ţha ber e,
Sakatieng runral kawl a deng e;
Zamadiei” an ti hlak.

Mi tamtak ringdan chun Sinlung hi “PÛK’ lungkhâra sîn nin an hril. Chutak inthok chun hnam tamtak an hung suok a, Hmarhai khom hi an ţhang ve a nih. Hmarhai an hung suok chun mi tamtak, a lo suok tah an hang hmu chun khi a chunga hla khi an phuok nin an ring. Thado hnamhai le hnam dangdanghai khom hi an pi leh puhai thusim hril dan chun khur sunga inthoka hung suok nin an inhril. A ţhen ruok chun Sinlung ti hi China rama hmun pakhat hming nin an ring bok . Chu hmun chu râlin an hung rûn leiin Hmarhai hi an tlansieh a, an tlansietna hmun lampuiah chun mi tamtak lo tlansie ve an hmu leiin achunga hla khi a phuok a nih an ti bok.
P.17
A.D 8-na vela China lal rorelna huoia um pei lova hnam tamtak tlansiethai le inpem suokhai laia Tibet ram le Burma ram hung zuon pawlhai laia ţhangsa ve an ni ring a um. China rama Silung khi Sinlung an ti a ni el thei.

Sinlunga inthoka an hung suok hun le an hungna lampui hi hriet chieng ni naw sienkhom an dawi hla bul tak “Tiena Kachin lei, ka pu leilung Himaloi” tia an lo insam hlaka inthokin Tiber ram, Himalayas tlang ţhut hrûtin tuta Arunachal Pradesh an ti ram khi an hung tlung lai hin Sûra chu nuhmei nei a lo hun ta a, a nuhmei ding Misimhai(Mishmi) farnu, a hming Thairanchong an inneitir ti upahai thusim chun hrilin a um. Arunachal Pradesh vela Dimphai an luta, Dimphai a inthokin sim sak tieng an pan a, Thingtin tlang an kai a, Thingtin tlang a hin Thado hai chu tlângsîpa an um a, Hmarhai chu tlangbul kawn phei ah an um a, Thado hai chu Hmarhai in KHAWCHUNG hai an ti hlaka. Thado hai khom in Hmarhai chu KHAWTHLANG hai an ti hlak bok a, chuchu khawchung hnam le khawhthlang ti hnam um ţanna a nih. Hi thingtin tlanga inthokin Shan an lut a nih.

P.18
SHANA UM THU
Pipu thusim hril dan chun Hmarhai hi khaw dangdang zuona an hung pei lai chun an umna hmun ding an thieng le an thieng naw âisan peiin shan hi an hung lut a nih. Shan an hung lut hin an âisan ang dungzuiin umhmun khuor remchangin an hriet leiin an hung um tah a nih. An âisan dan chu: Ar khong(archal) hi an hang insuo a, archal chun hnuoi a thâi a, a khuong nghal chun umna hmun intheing dingah an ngai a,; amiruokchu archal chun hnuoi khom thâi lova a khuong nuom naw chun hmun inthieng lova an ngai a, a dangah an inson nawk pei hlak. Shan an hang tlung hin midang an lo cêng tah a, chuonghai le chun an indo ngei a nih ti an hla inthokin hriet thei a nih. Hihi hla serh bika an lo nei hiel chu anih:
“Ka pa lam tlâk a ţha’n dang,
Sinlung lam tlk a ţha’n dang,
Shan khuoah ţha phoin vâng,
Tuoichongin hranlu a tlunna;
Zainghawngah hranlu bah kan sal”

P.19
Hi hla umzie chu hieng ang hi a nih:-

Ka pa ngirhmun a ţhat dan ân dang a, Sinlung ngirhmun a ţhat dan ân dang. Shan khuo ah ei ţhat, ei vanglai ei pho langa, Tuoichong in râllu a tlunna, Mupui siek kem in, Rûl a rînga a ham hlum a, a râl chu a ţhat ti na a nih.

Hi hla hin do leh râla an hrat zie le Sinlung a an ngirhmun neka an insang lemzie hril na a nih.

Shana an um lai hin iengkimah Sinlunga an um laia nekin an hung changkâng lem tah a. Hnam dangin buchang chingna châng an la hriet naw laiin anni chun buchang an lo ching ta a, Bu ineina châng an hung hriet a; chun, râldona tieng dam hung hmasawnin an ral lâk luhai dâm ineina châng an hung hriet thar bok a. Khawthlang nun an hmang danhai khom hung insangin a khâma thil thaw dan le in sukhlim dan dâm an hung ching suok a. Chun, sakhuo hmangna ruoihai hieng LUNGLAK, SESUN, INCHONG le ruol dangdang khom Shana an um lai an thaw ţan a nih. BUTUKHUONGCHAWI khom hi, hi hmuna an ţan a nih.
P.20
Shan khuo hi inhoi an ti thei em em a; a ram leilung a tha boka, fak le dawn tieng pang khom an hieng inhnar em em. Nunghak leh tlangval nunhai khom hung insangin inepna hlahai khom tamtak an hung phuok suoka. Liendang, mi lungleng thei leh hla phuok thiem khom hi Shan khuoa pieng a nih. Nunghak le tlangval insaina hla tamtak a phuokhai le a thi hnunga an hung phuok sap peihai chu “Liensang hla” tiin an inbuk hiel a nih. Chun, nunghak hmeltha em em a an ihril, Zawltling khom hi Shana an um laia nunghak hmingthanga an nei a nih. A sam a sei em leiin tombasisawa zielthei a ni naw leiin a khim tah a, chutaka inthok chun samkhim hi an hung ching ţan a nih. An hlaah chun.

“Zawltlingi basam a tha,
A man khim ta e”

Tiin, Butukhuonglawm hla chenah an la sak hiel a nih. A chanchin Bung dangah chieng lema hmu thei anih. Chun, an tuikhur inhoi zie le intieng zie khom hla’n an phuok hiel a:

P.21


Shan khuo fiertui tha var indang,
Naufa’n hnamchem ang an chawi,
Thlangfa nghaknu lien inthang,
Lawnlei insa, khawmuol in a hawih”.

An ti a nih. Shan khuoa an um lai hin do leh rala khom duoi lo takin an dohai lakah hnena an chang a nih ti an hlaah chieng tak in an hmu theih:

“Shan khuo thlangfa pu tling tleng e,
I do thlunglu bak in salh,
Ka sawmfa thlawm, ka lami tha,
Thal khatin lan eih de ning”

Shana an um tawp tieng hin Thingpui intam tam nasatakin a tla a, mi tamtak chu Shan maksanin an inpem suok a, a then ruok chu Shan suoksan lo tamtak an la chambâng tho, chuchu hla’n an phuok a:

“Shan khuoah lenpur a tlakin,
Mi raza tlan thiera e;
Chung Pathienin Shan zuk siem e,
Shan khuo lung ang ngir na e” an tih.

P.22
SHAN LE KAWLPHAI INKAR
Shanah hun sawt tak an um hnung i a khuo inhoi ti hle hai sienkhom sa leh ral that a thangsuoa, pielral kai lo inbeisei mi an ni leiin ram thar le sa tamna hmun zongin an inpem suok nawk a. Chu bakah Shana an um tawp tienga ţam nasa taka a tlâk khan mi tamtak an tlan darh a, Kawlphai an hung lut a nih. Chuong lo fe hmasahai chu hung zuiin Kawlphai an hung lut a. Kawlphai an hung lut kum hin Luopuiin bûng a phun a, chu bûng chu Khampat kawlah khin tuchen hin a la ngir zing. Chuong lai chun Reng neiin an lo um hlak a, an rengpa hming chu Chonhmang a nih. Ama chun a ram
Sim tieng le hmar tieng le ram lailung optu dingin lal lien a thlang tawl a, sim tieng biel optu dingin Lersi, hmar tieng biel optu dingin Zingthlo, ram lailung optu dingin Luopui. Chu hla’n an phuok a.

“Sima Lersi, hmara Zingthlo,
Khawma laiah Luopui,
Luopuiin lenbuong a phun,
Thlanga puolrangin tlan e” tiin.
Hi mi pathum hai hi Kawlzawlah an thi a nih. Kawlphai an zuk lut kum nawk, a vasân lâk kum , bu an hau em em a, chu kum chun Sikpui lam an thaw a. Chu rama lo umhai chun an en nuom em em a, hieng ang hin hla’n an phuok a.

“Hnampui inpêm hi chu,
Nelvaia min lei ang hril che maw,
Nelvai khawzawlah,
Ei nun thlepuon ang lan thar rawi e”, tiin, Chonhmang chu hun iemani chen hnung ah thlang a tla nawk a. Amiruokchu a chunga lal hril tahai ruok khi chu an rawihau tamtak leh an la chambâng a, Luopui bûng phun ‘Âisânna Bûng’ an ti chu a ra hun chenin an la um anih. Hienglai hi kum 99 A.D vel ni ding a nih.
KAWLPHEI LE CHAMPHAI INKAR
Kawlphaia inthoka an Rengpa Chonhmang thlang tlak chu mi tamtakin an zui a, Thântlâng chuong kaiin Rûn dung an zui a, chuonga fe peiin Vanllaiphaiah hmun a khuor tah a. Ana chu ram ţhatna zuol ditna leiin thlang ram tieng an son pei a, Rapho(Rengdil) an tia khun an nghat a, dil dâm siemin um hmun a khuor nghet a.

Hieng lai huna hin Kawlphai a la chambanghai kha thlang ram panin an hung thla ve a. Thântlâng hung kaiin a ţhen chu Khawzim chenin an va um a, chuonghai chu Hrangchalhai an ni bik. A ţhen Zampui tlângah an um a chuonghai chu Tusinga rawi Faihriem hai an nih. Thântlâng velah hin a ţhen chu hun sawt tak an um a, a tam lem ruok chu Rûn dung zuiin Lentlâng an hung kai a, Champhai le thlang tieng ram ţha umna hmunah mani chichia khuo neiin an um a. Kawlphaia la chambânghai kha Mizoram hung lut nuhnung pawl lai tamtak an ţhang a, a ţhen ruok chu um songin hnam dang an bêl ta lem a nih.
MIZO= HMARHAI RENG CHANCHIN
Ei pi le puhai chun Reng ei nei ţanna chieng takin an mi hril thei nawh a, “Kawlphai ei hung lut in ei Rengpa chu Khampata ânj nghata a in kulh in ân huona, chu chu kawl Rengpa’n a hriet in palai a tirh a, ‘ka ram sunga Reng dang um thei nawnih, a um ţâl chun buoi a nuom ning a tih’ a ti leiin thlang ram a pan a, Vanlaiphaiah ân nghat a nih” ti bâk chu an hril thei naw a nih.

Chun “Rengpa hming chu Chonhmang a nih” an ti bok a, Vanlaiphai a hin hun ieng chen am a um ti khom an hriet naw boka, Vanlaiphaia inthokin thlang tieng ân tawl nawk a, Rapho an ti hmun a chun ân nghat a, dil dâm siemin a um a, Rapho chu tulai hin Rengdîl an ti tah, hi Rapho hmun a hin iemani chen a um a, chu hnungin Dâpram(Phairam) a lût tawm hin a chihai lallien (Reng) a a seim hai po kha a ko khawm a thutiem a nei puia, Reng Chonhmang chun a hril a, “Tuhin Dâpram ka lût ding ana, in kuomah sie ka dawl hlak ang khan la hung dawl zing ka ta, chun thu ţha ka hung hril ding leh Patdam le Bufai le satlin hung in tlan tir ka ta, thu sie a um leh thingthubong le Hmarcha hung in thou vêl ka tih” tiin. ( Hieng hun a hin lekha an la nei naw a nih. Chuonga thutiem an nei zo chun Reng lukawm (satoldier) an ti chu a pek chit a, Tusing Saivate chu Rangkachak thleng, a chung le a hnuoia bu fak theina rel chu a peka, Sesong bêl chun Lawipa Hrangchal chu Dârthirbu(Hrakawngbu) le Sakor a pek a, Sortuirakam Neilal chu Hûntung tangkaruo a siem a peka,Fieng puilal chu Mâilâng thleng le Dârkhuong a peka, Hrangkhol Reng demlukim chu Dârbu(dolpabu) le Sakor rang a pek a, Tanhril Saivate chu Rengpuong le Kêlsai ţhi a pek a.

Chun, Rengpa Chonhmang thi hnungin Reng dang an hung um ta a, sie dawl dingin vai mi 20 lai an hung a. Kha hma kum 10 dawl dingin an hung hlak ana, chulei chun khawsawk biel(Champhai biel) in an lo hriet thiem ta nawk a:-

Vai an hung vai an hung,
Rengpui thal hlawn vai an hung,
An ţong fâng ang hawi lo va,
Tapuong ang la khawng rei aw”

an ta tliem sirin an lo vuok a, chu lungsen chun Rengpuiin Takam(Chakma) vai a hung ruoi a, khawsak biel po po chu ahung sukdarh ta a, lalhai popo chu an man a, la danghai chu an in tlan thei vong a, Lungtau lal Haudar ruok chu an in tlan thei nawh, asan chu an bu petu vai bâu a lo sat thlak pek a, chu leiin an ţhuoi thlak a, a hung suokta naw a nih. Chonruong nuhmei hi a hmel a ţhat leiin Reng sipai hai chun an ţhuoi a, nisien khom a pasal Chonruong chu pa rem hre tak ana, sipai ruol chu a lo lekhela Rêl in tarkot(tlanpiel) a sûlhna hai chun an ţi ta em em a, an tlan sieh a. A nuhmei chu ahung ţhuoi kir nawk tah. Hieng hun hi kum zabi 16 lai a nih, November thla de lim nih.

P.41 Lungbova an um lai hin Lungtau haiin Dawnhai an zu dova, mi tamtak an zu that leiin chu an thatna ruom chu tuchen hin DAWN RUOM an la tih. Hi indonaa hin Dawnhai chu SAwnlenhaiin an thangpui leiin Lungtauhai khom chun Zotehai Lal, pasal tha, Hriler an fiel a, an do hron anih. Lungtauhai tienga pasal thahai chu Haudar, Darpuivung,Tomising leh Thluhrim an nih. Chuonga leido a va hnepui lei chun Zotap Hriler chun hieng hin hla a phuok a.

“Songate pa lal chunghnung ah,
Belzu zuong phur,
Zuo Lêr hi khuoi ang zuong hie;
Kan pui nin Zawlkhuon chungah,
Sekawl in thli, thangvan ang chunghnunga e” tiin.
Chun, mipuiin Dawnhai an va rûn hma khan Darpuivungin a khât chauvin a va rûn a, mi pakhat lu ahung hawn a, a farnu Thluchawndarin chuchu hla’n a phuok a.

Ka u ie, Darpuivunga, Dawn tlang va ţha,
Tuipui sen zelzul chungah hranlu i khai

tiin. Haudar chu Takam vai lienin an ţhuoi hmanga, a hung kir ta noh. A hmun ah chun Lienhak a hung inlal a, Lungbo a inthokin Neidon an kal a, Neidon ahin Lienhak chu a thi hnungin Infimatehai Fimlur chu lalin a um tah a. Ch taka inthok chun tuchen hin Infimate lalin an um pha tah a nih.

Hi Lungbova inthok hin Lungtauhai chu an um indarh tah a, a ţhen Neidona Keivom zovah an um a, Keivom tinn kovin an um tah anih. Keivom zova an um lai hin Bil an kam hlak a, chutaka chun sakei dum(vom) a del hlak leiin chu tlanga um po chu Keivom tin an hung ko tah a, tuchen hin an umna tlang chu Mizoramah Keivomzo ti’a ko a la ni zing. A ţhen chu thlang an tla a, Tamdil velah khun an um a, Tamdil lova an nei leiin an ni rawi chu tam râng tia ko an hung ni tah. Mihriematehai, Lungchuonghai le a dangdang khomin mani puolin tlâng an hluo ve. Pipu thusim hrildan chun hieng Lungchuonghai, Sielhnamhai, Pakhumatehai hi Neichîrh siel a philna hmuna an thilthaw ang peiin hming an put a nih. Ral vêng dinga lung chunga chuongpa kha Lungchuong an ta, an sephil vun hnama neia kha Sielhnam an ta, a vun khumtupa kha Pakhumate an ti bok.

Lungtauhai hin mani tuhai chunga HRINGTHA tlaikhat an fak hlak. Hringtha hi an nauhaiin mi nau dinga nau an va hringna tha sawl man a nih. Hringtha fa naw khom an um a, chuonghai chu Thiekhai fâk dan angin an fe. Hi Hringtha an fâkna hi an tuhai pasal taphot chungah chauh anih. Hringtha an fâk pha leh an tuhai chu an zawk a, lukawm le chem an pek bok hlak.

ZOTE HNAM p.5
1. Puseite 2. Chuonkhup 3. Salate(Saihmang 4. Hriler 5. Chawnghau 6. Chawngvar 7. Buonsuong 8. Chawngtuol 9. Darkhawlai 10. Tlangte 11. Parate 12. Hrangsote 13. Ngaiate {14. Siete, 15.Saite, 16. Chawnnel are Darlawng Zote


3. ZOTEHAI
Zotehai hi Tartenu le Tartepa nau Vanso thlaa hnam hnng suok hai chu an na. An khaw hluo phutna chu Hranthli leh Cherhring a nih. Lentlâng an hung chuong kai hnungin Lamlu an kai a, chuong lai an mi huoi chu Hriler a nih. Chutaka inthokin Hrangchalhaiin an Champhai an inthokpui a, chuchena inthok chun Zotehai le Hrangchalhai chu an inûnâu en ta a nih.Champhai vela an um lai hin Hriler,Chonghau le Chongvawr hai hi pasal tha an nih. Takam Vai an hung lien lai khom anni rawi hi lal na la ni zing.

Champhaia an um lai hin Zotehai hi mi ral hrât tak an nih. Lungtauhaiin Dawnhai an do ţum in Hriler, an pasal ţha chun a ţhangpui a, henna an chang a, Hrangchalhai le Rangtehai an indo khomin Zotehai ţhangpuina leiin hnenna an chang bok. Chuleichun, a nih Champhai an insempuina chu, Thiekhai le Lungtauhai leh hin pu hrui khat suok an nih.

Chun, Zotehai Sieriel(Pusie) a naupa chu a hming Neithâm a na, a nu chu Suontak(Vaiphei) hai farnu anih. Neithâm hming an putna san hieng ang hin an hrilh. Suontakhai farnu,chu Sierielin nau ân pâitîr a, a nau a hung pieng chun Suontakpa chun Sieriel chun nau hming sak dingin ân cha a. Sieriel chu lawm em em in Siel a kei a, puonpuok ding puonthle le an be tir ding ţhifang pahnih chawi in ân thok tah a. Suontakpa khuo a tlung tawm in Suontakpa khuoa nupui pakhat bâl chovin ‘Ieng dinga i khata hung am in na? Kan khuohaiin, ahung pha leh lo vaw zêk ei tih’ an ti che’ tiin a lo hlêm a, Sieriel chun taktak a sawn a, a Siel kei chu a thlung a, a puon chawi chu a kiah a zêl a, a ţhifang chu a siel ân be tirh a, a khuo tieng a kirsan nawk tah a. A nakie chun, Suontakpa chun Sieriel chu ân châ nawk a. Sieriel chun a ruolhai fielin a fe hmasaka a chawi ang bok kha chawiin a fe nawk tah a. A siel kei hmasaka a thlungna hmun a va tlung chun a Siel chu a ruhai chauh a lo um tah a, a lo ţawl borh e! ta leii chu hmun chu “Chaltolmuol” an bûk a. A nau hnei a va hmu chun Suantakpa kuomah, “ Ka nei popo ka sukthâmna an leiin a hming chu “Neithâm ni rawh se” a ta, chutaka inthok chun Neithâm a hung put a a nih.Neithâm chun nau pasal paruk a hung neia, an hung khawsa thei ta em em a. Amiruokchu an unauhai leh an hung inrem thei rak naw leiin a ţhenin an puhai(Zotehai) an pan bok a. Khautehai chun an lo siem tha hle leiin an kuomah an um zing tah a. Tuchen hin mi tamtak chu Vaiphei angin an insâl pha anih.

LAWITLANG NAMTE p.6
1. Hrangchal (a) Laiasung (b) Sielasung (c) Darasung (d) Tungte
(e) Khuoltu (f) Lawmte e and f are Darlawng Hrangchals
2. Sungte 3. Varte 4. Suomte 5. Tlawmte 6. Chawnsim(Tonsim)

4. LAWITLÂNG HRANGCHALHAI
Hrangchalhai hi Sûra thla an nih. An pu Hrangchal hi Burma rama an um laia Fahriemhai lalpa,Salawnkhar naunu Kungawrh neitu a ih. Kawlphaia an hung lutin, Zaizu a khin an lal Rundar rawi’n an um a, Hrangchal chu Khawhrênga leh Khawzimah ân lal a, Chutaka inthok chun Dawiârtlâng an kai a, Chuong hun lai chun an burip ta hle a nih, tih chu an hla ah hriet thei in an um.

A vate’n khuo ron fang e,
Khaw invol laiah,
Atmaw zawla inhrilh,
Khaw invol laia,
Zimtui khawmuol, Dawiârtlâng hoiha in hrilh.

Champhai an hung lut hnung hin Champhai biel popo optu dinga an lal chu Zamthatvung Lawipa(Hrangchal) a nih. Champhaiah chuong lai chun Analhai an lo um a, Hrangchalhaiin an hlu dok chau ni lovin hnam khat lem chu an that chimit vong leiin Anal hai hnam chi thum ni hlak kha Masum le Muolchal chi chau an um pha tah nin an hril. Chun, an kawla Rangte umhai leh an Indo bok a. Chu an indonaa chun Zotehai lal Hrilerin(Hilegin) a thangpui a, hnêna an chang leiin Champhai zawl an insempui a, Hrangchal leh Zotehai an inlaibung en pha bok a nih. Hieng hun lai hi anih. Hrangchal hnam siper hming tumtuom a hung suok ţanna chu.

Upahai hril dan chun Lawipa Zamthatvung an chong ţumin an ruoi kîl dan ding thuah Vartepa a lung a awi nawh a. Chuleiin a zan a zanin a nauhai Varkil le Chonthang chu Lamzânghai khuoah an lut a. Nisienkhom a upa Varkil chu a unauhai kuomtieng Champhaia bok a kir nawk a, Chonthang ruok chu a nuhmei a nauhai leh Lamzâng khuoah chun an um song tah a. Tuchen hin Chonthang thla hai chu Paite lal an la um zing.

Zaizu a an um laiin lungvâr an biek a, mi dang hung ţhang ve an phal naw leiin thal le phelpuiin an veng hlak a, chuchu hla’n an phuok nghe nghe e:

“Kan hranglung biek,
Korsaiin ka phal a nawh,
Siel phaw vom leh phelruo,
Chongthumah kan san”
an ti hlak. Lungtauhai le anni chauh hi lungvâr bie hlak nin an lang; mi dang hin chu an biek ti thu hriet an noh.

Hrangchalhai hi an khât tawkin mi hrât khawkhêng le mi hming inthang an nei rop hlak, Lawipa thi hnungin Chongthakhum(Chon lum tin a pan ko duotna’n a hmang hlak) chu mi hrât hmingthang tak ahung na, khawthlang mi hrât, Demrlukim khom inbuonin a zu tukdolh a nih. Chuong lai vel bok chun Lurpawng chu mi hrât hmingthang a kai ve a, thlahai chu Pachhûnga, Aizawl mi hausahai an nih. Lurpawng hnunga kuom mi hrât hmingthang Khairum le Laivung an hung suok nawk a, kum 1880 vel lai kha an vanglai a nih.

INNPITE TÂNGTHU

By Dr. Kamkhenthang "Thu leh La"
Phungmang hun in Tawmbingte sawtlou mâng uhhi. Tawmbingte sangin Thomte sawt mâng zaw uhhi. A sawt mâng penpen Guite ahi uhhi. Sukte manna sawtlou in, Khanthuom hun a hong khangkhie hi lel uhhi. Ahihangin innpite lahlah ah, Sukte in vaihawm zou pen in gâlhât penpen uhhi. Sukte a hong khantah in Guite in vai a hawmna sung u’a be leh phungte toh kibang ngen ahi uhhi. Tawl khat lai teng Guite uhna nuoia khuo leh tuite in Sikte a kichi ton uh om hi, Mangkangte hong uh khum sungteng in Suhte hina leh Guite hina a khuo leh tuite lah ah uong hi. India leh Burma in Mangkangte a pan suotâtna a hing ngatah un be tuomtuomte in a uhpipa uh be min in ahing kilou nuom nawn sih uhhi. Khuchi in Guite be tahtah loute in Guite a kichi nuom nawn sih uhhi. Kiminlawna ding min hing kulta hi. Lusei leh Poi (Pawi) lam in ahing chidan uh zuiin Lusei gam mite phawhdan in Paihte chi pen Paite chi a hleng in min kivaw hi. Lusei huzap khahna a omkha lou Guite kuolsing leh a simlam a Suhte kuol a be tuomtuomte in Paihte chi a na theikha zohlou uhhi. Tua ban ah Suhte chi a deilou man un Tedim khuo mintap in leh Mangkangte hing china zawitawn in Tedim-Chin hing kichi uhhi. Mal leh tum lam ate in Tedim-Chin chia na phawhpi lou zel uhhi. Tua bang dan in tuni tanin be khat phung khat sunga mite ngeingei zong mun tuomtuom a a op bangun min tuomtuom in kilou khatta uhhi.

THAWMTE(THOMTE) MANGSUM

MANGSUM kici Thomte Kulsuong tapa upapen ahi. Ama khan hun sung bangchi kum tuom ahi diei chi a tuotkhiet omlou hi. A hun sawt tuoh mama ahimanin Thomte be tângthu i sui chiengin dawi leh kau thu toh bang kituoh belbuol thei hi. Mangsum leh Buansing be Hangsum kiazwl uhhi.Kulsuong khang a pan n zong Mangsumte’n sila leh innteng tampi na nei uhhi. Mimek khuo panin Chienlai khuo a pem nuom in Mangsum kithawi hi. A pemkhiet dingin a vongsum lienpi puo in a intengte posah hi. Munpi sah Tulzâng ahing tun ciengun Mangsum in âisân in hici in ci hi. ‘Ka tu ka ta toh nuomtaha Munpi gam ka tên zou dingleh ka sumpi aw Munzâng laiah na tu in ci in a vongsum suh khuh hi. Mangsum deina mun ah a vongsum natu lou hi. A silate in Mangsum theima in a vongsum uh mun ken apan potou in Munpizâng ah vongsum na sim koi uhhi. A koi zou un a topa uh Mangsum a ensah uhhi.

Vongsum opna mun ah Chienlai khote in Mangsum inn ding lamsah uhhi. Tua Munpi zâng ah gamsai kungpha mama ahimanin a khomite dingin Sâizâng ci in phuo uhhi. Tawmbingte(Tombingte) Tuohkam kici tenna innmun lui tehteh ah Mangsum in a inn ding lam hi. Sâizâng khuo ah Kulsuong leh a ta Mangsum in vaihawm u’a, gam zapi kehzou in gam nei in hausa lienpi in pang uhhi. Ahihangin a khonung in Mangsum khangmang in inngam kici hi.

Thomte Mangsum in sanggam pasal khat Sawmsing leh sanggam numei khat Manchieng nei hi. Sieltha khuo a Kulsuong leh a tate tên lâiin Mangsum in Guite Vummang tanu Komkim kitenpi hi. Kaptel gam sunga Guava kici khup ah Kulsuong leh a tate in vaihawm uhhi. Chienlai khuo vaihawmte in vaihawm siem kisa lou leh sa leh gâl lah a zong giautâu kisa in vaihawm dingin Kulsuong leh a tate chielkhie uhhi.

A pa bangin Mangsum in pil leh hau thuo in vaihawm siem minthang mama hi. Mi chimaw leh bawlsiet thuohte in Mangsum va bêl uhhi. Tua thamlouin, khosung vaihawmte muonzoulou mi tuomtuomt leh kho tuomtuom a pan in Mangsum hing bêl uhhi. A tênna khuo Sâizâng khuo mihing inn 700 hing phazou hi.

Mangsum in ta pasal sagi leh khat na nei hi. I ngainadan in a tapa upapen in a pu Kulsuong tam in Suonglet ahi. A tapa naupang pen in a khuo Sâizâng mintap in Zângluo kichi hi. Mangsum pen hau semsem in minthang semsem hi. A hau semsem a a minthan semsem chiengin a zawlpa Hangsum in haza mama hi. Hangsum i chi Phaipi khuo hausapa ahi. Hangsum in a zawlpa Mangsum bawlsiet tum a zehlemna tampi a pieh
hângin na hlem zoulou hi.

MANGSUM ZI KOMKIM GITLOUDÂN
‘Numei gilou in phung khen’ a chi uh ahi bangin Komkim in Mangsumte unau kikhensah hi. Vakhu tui bang hilhel in Mangsum leh a nau Sawmsing maimai unau pasal ahi uhhi.
Komkim bawl in Mangsum hausat laitahin a innsung na nawngkai hi. Komkim kiphatsah in a naupa Sawmsing adingin thuohkhâh leh houha suoh hi. Atawp in Sawmsing in a u Komkim thuoh zoulou in inn nuasie in Kawlgam lam ah taisan in Tuongdoute va bel hi. Upen zi dinga ching zoulou ahimanin innsung nawngkai in a naupa un taimangsan hi.

A nualam in Mangsum in Kawlgam a taimangsa a naupa Sawmsing hlânkhie in i Zogam ah hing peikia hi. A zi toh hing pei in Zangta luigal ah hing teng uhhi. U tan pa tan tang in Mangsum in a naupa Sawmsing tongsah dingin kisa hi. Tonna ding gotawn a phuzou ahi ban ah tonna ding gan zong matsa a kikoi hita hi. Tûlpipa Mangsum in a inn a ton tûl la dingin a zi kungah a tanute na sawl hi, ‘Tûl hing pie in dawigaw kigou nuom hita’ chiin va ngen uhhi. Komkim in tûl pe nuomlou in ‘ Kawltu, Kawlta hlakou nuom na hileh pei mengmeng un’ chiin khutguoh in peisah hi. Mangsum lungthah mam in a zi toh a na kihau a, tuami thu Sawmsing in na thei hi. Sawmsing thangpai mama a, ‘Ka tangvâl lâia kipan hing simmaw hing zawngsah tuni dong chieng ahihi.’ chiin kitom in gotawn phusa leh song tuntan hi. A zingniin Galkhuongtan bawl dingin kisa uhhi. Galkhuongtan kichi pen ton hile sa-ai, gal-ai hitaleh a tungnung penpen leh a khitna(hlitna) ahi. A khonungin Komkim kisia maleh kikhêlzouta hi. Hici bangin numei gilou in phungkhen in , tûlpi tanpha kikâhsah thei hi.

Komkim in a nualam a veh chiengin a pasal lamte gensie hi. A nualamte in ‘ Na pasal lamte in bang a gen uoi?’ chia a doh ciengun zuou na gen let hi. ‘Bang dang zong a gen ding uoi?, kidou ding leh kisim ding thute ma a vaiwhawm sih ding uoi’ chiin na hil hi.
Innlam a a peikia chiengin zong a pasalte kungah a nualam gensie in tua bangin gen zel hi. A nualam Guitete toh a pasal lam Thawmte a na kihausah let hi. Ta pasal sagi hiel a neitah a kimuong luoin paupeng ahina tam hi.

Khatvei a mangsie in a mang lam in nuakia hi. Tahtah in, ‘Ka mang in nuakai ing, ta pasal sagi nei ing, sielkop gouzou ing, nuakia naw peuma sih va’ng’ chiin na kimuong luo hi. Atawp in Komkim zong bibûh neiah nuakia veve hi.
Mangsum tapa zi neina leh siel hauna
Mangsum tapa tumpen Zângluo in a siel uh ching let hi. A siel uh tamlou ching in gamlah ah niteng in na kuonkhie hi. A siel chinna gamlah ah ngâhnu a mel hoi mama khat tuohkha hi. Sihlui kichi geia huihu sing nuoiah tua ngâhnu mêlhoi na om hi. Tua ngâhnu toh kithuo zel hi. Tua ngâhnunu min Kawlnuthep ahi. Mihing tahtah hilouin dawi ngâhnu ahihi. Zângluo in a zi dingin tua ngâhnunu a zawpita a, inn lamah a peipita hi. Mangsum in mou ahing nei a kipan in nisim in a siel khat zelin kibelap tawntung hi. A tawp ah siel hing hau mamata hi. Mangsum inn neiah siel hon tazou nawnlou khop in siel hing tamta hi. A sielkot hong a siel hing hlakhiet cheingun a siel peimasa in gamlapi Lawmmuol kichi a peikhiet chiengin a siel nukhiapen in sielkot kan lai hi.A innkim siel buon lah innsia lam a kipan in inn kot tanpha in buonnawi kihot thei hiel hi. A sieltal kul(tallien) pen hou a kî hawm sungah bâh têng hiel in na kigen hi. Siel hon a hing tam luot chiengin Zângluo in siel ching zou nawnlou a, inntengte in siel ching uhhi. Nikhat Thangman kichi Zo khat in a siel ching khat uh a na thapieh hi. Mangsum thangpai in phuba na la hi. Phula a kisim tuohna ah Mangsum mihing luong sagi na mang a, Komkim in ladawng tampi na phuo hi.

Kawlnuthep mâhna leh hau kiemna
Mangsum leh a zi Komkim in a mounu uh mi tahtah in na tuot a, dawi ngâhnu ahilam na theikha lou uhhi. Gamlah a saha hâm a zah ciengin Kawlnuthep in hiciin a na chi hi, ‘Ka pate gâl beng hing tungkiata uh’ a chi hi. Tuateng toh kigawm a a siel uh ahing pun deudeu chiengun a mounu uh dawi khat hiva chi’ng a gingmaw uhhi. Tua bân ah mihing ngaina lou khat ahimanin ahiei in a mounu un ta nei theilou hi. Tua in a mounu uh a upmawna uh uongsah hi. Mangsumte nupa in a mounu uh dawi ngâhnu ahilam theikhie uhhi. Kawlnuthep in mâh ding a zau manin hichi in a gen hi. ‘Nute pate aw, ta ka nei thei lou hangin hing sit sih un’. Inn nuoia gulpi a om hangin zong hing niel tuon sih un. Bangma in eite hing suhsiet louna dinga hing kem leh hing ching a pang ahizaw hi. Ka lawmpa ute in a zi a nei lou hangun zi nei a ut hunhun un midangte zi sanga adihzaw, phazaw leh kizenzaw i mu ding uhhi. Tua i nei leh lamte i kiem tuon lou a i nei leh phazou hi mai lou hi’am?’ chi in a nu leh pa kungah mâh lou dingi thum hi. Ahihangin Komkim lungkimthei tuon lou hi.

Ni khat Kawlnuthep in suong taubel in ngân huonna dingin tui na suongsou hi. A tui suonsou laitahin Komkim in a mounu pei dingin a sawl hi. Kawlnuthep zong a phun pum in awsie samsie kawm in a kêng in tângbêm a pêh hi. A bel suon lai suonkhie in sûtpi zuiin tui suonsou sungsuh hi. Tua tuisa in inn neia siemtu gulpi vom buohkha hi. Gulpi vom in sa sa mama in kipêh vungvungta hi. Inn neia a gankhoite uh lah a gulpi kitom in voh gawl phu pai in inn hlang lam ah taisuh hi. Tua kikal in Kawlnuthep in sielkot hong in a pulam ah ama’n siel hing pawt ngâh in na khawl hi. Sielte a bânbân in hing pawtpawt uhhi. A sieltal kulpi a kîheng a bâhte têng kichi hiel pen ahing pusuo tahin a tungah Kawlnuthep a tuong hi. Lawmmuol lam zuon in a sielte uh kizuiin pei dieldiel hi. Lawmmuol pâmlam ahing tuntah un thakhat in meilum hing kai in bangma kimu thei loou dingin tuommang siengta hi. Khuchiin Zângluo zi Kawlnuthep zong Komkim bawl in mâh ahi.

Mangsum in a siel zawngkhâl kêngbâi leh ginalouteng hawlkia in zo in a hoi leh a cidam teng tâimang in gamlah ah zângsiel suoh sieng uhhi. Mangsum a lungthah in vân lam tui phît in phûisam hi. Mangsum in, ‘Ka khawisa ka sielte aw, hing kêm hing khal zoulou ka hileh thaltang khat in na sita un. Sâizâng ta pouma na sia na tot in si sih heh’ chiin a siel sia leh totlup om lou kichi hi.

Mangsum leh a tapa sagite sina
Komkim bawl in Mangsum hausatna zousie awl in a nini in a kiem huoihuoi hi. Mangsum in lah tapa sagi tahpi neizou ahimanin a zi gilou sa ma leh ma ngamlou hi. Kum khat sabeh hun in sabeng dingin a inntengte Letkhup leh Sanchieng toh Mangsum kuon uhhi. Gitmuol a ahing tun chieng un Mangsum in a inntengte kungah, ‘ Gam hing hâlkhum un. Ka vâng a op lâi leh meikuong in ahing pêl ding hi’ chiin gam hâl dingin a sawlta hi. Âhkialou lah a theikung khat a tuong in Mangsum in a inntengte kungah âhkialou hâl in a sawl uhhi. Pingpei leh meikuong in Mangsum peibuoi in kângtum hi.Mangsum liemsa in a inn langah a popai uhhi. A gamkuonpite zâu mama uhhi. Suonglet in ‘Pa w, nuntât ngâp hetlou na hi leh na than doupi dingin gam hing hâllute that in, khat pen sihtu dawna neiah nang hing kamsah va ung’ chiin a gen hi. A pa in a tate kungah, ‘Bawite aw, keima sawl a i inntengte in gam ahing hâllu uh ahibou hi. Amahaw mawna bangma om lou hi. Amahaw that het sih un’ chiin a pa’n a lâita kuon in a vâihlâh uhhi.

Mangsum sizou in a tate in a pa uh si phutuhna dingin gamsa a dei uhhi. Gamsa beng in a ta pasal sagi toh a inntengte khat Vielnang a kuon uhhi. Sa khatbêh zong a man sih uhhi. Pâhzâng gam a Ngaten lui a na lien hi, Lui kânna dingin lui tunga singluong kihlung ding a sui uhhi. Inntengpa in a pute kungah, ‘Tuzîng a i singluong kân uh pen mit nei ahi khu’ chiin a hilta hi. Singluong mitnei en dingin a unpi u’a ahing pei tah un, inntengpa masa in unute in a zui uhhi. Singluong kihlung zuiin inntengpa a pei masa hi. A unpi u’a tua singluong tunga a tuon lâitah un inntengpa in, Tami ahi khula singluong mit’ chi toh thuohin a teipi mong in a sun hi. Singluong hilou in gulpi na hi hi. Gulpi in na sa in a hing kizun tah in a tunga unau sagi tuongte a inntengpa uh simlou in, a unpi un tuipi sua sungah a kelum siengta uhhi. Kawlnuthep in a na hawlkhiet gulpi in singluong bangin lui tunga na kihlung hidân a kigen ahi.

Mangsum a sizou tahin a tate pasal sagite zong a siengta uhhi. Komkim in koima ngâ ding nei lou ahimanin a nuakia kul hi. Komkim zong ta pasal sagi nei nua in bûh neiah nuakia paunah pieng hi.

Guite Mangsum
Guite Mangsum pa Pumgou ahi. Pumgou i chi Thanggou tu ahi. Guitete khanggui suina ah Thanggou leh Lammang a kichi gige pen Mangsum pusawnte unau ahi uhhi. Lamzang khuo ah nieng leh tai a a opzou un Mangsum tute Tedim ah na kisuon uhhi. Tedim a tun chieng un gamtel mama in a kîm vêl a khuot ah sie kâi uhhi. Khanthuom in mang lamdangpi khat a nei zieh in mite’n na ho mama hi. Mite’n a huot ziehun zâuthawng in a kiphuol kawkawi hi. Tha dingin Guitepa leh Samtepa in cilge dingin a nuadel uhhi.

Tedim khuo ah Mangsum lun kisa in pha kisa mama hi. Mangsumte’n Tedim khuo a dou uhhi. Khuo dou a guolnuom kisa a, a lâmlâm lâitah un zîngmawng phalvâh hun in Zo te in thakhat in Tedim khuo a va sim lâizang uhhi. Khodou guolnuom a om kimlai ahimanun gâl dingin um zenzen lou uhhi. Tedimte in amate tha tum a hing kuon Zo te pouma zudawn dingin na kâi gaigai uhhi. Lâmphuol a tua banga, a om kâl un Zo te in Tedim khosung ah mi tampi a na that man veve uhhi. Gâl op lam a theitah un kikouzâh uhhi. Tua bepin mikhat Kampau tapa Tuongngul in a kawltem luka khat toh gâlte lah ah dienglut hi. Gâlte lah a kawltem luka vai chitah a a va vai leh mi tampi a that hi. Khuchiin a gâlte uh tâizâh uhhi. Tuongngul hânsan ziehin Tedim sim di’a a’ng kuonte tâizâhh u’a, mi tampi hundam suoh hi.

Hat lawmlawm hat lawmlawm e,
Ka namtem hat lawmlawm e.

Zo lui suh zatamte aw,
Ka namtem hiem bang hat e.

Ka mel neu e, siellum ka tawi,
Zangsih nung chieng del ing e.

Zangsih nung chieng ka del aw e,
Miza’n lîmsawl bang bêl e.

Zote in Tedim khuo a va sim un Tuongngul zi Chingvung leh a tapa Paulul a hingmat uhhi. Tuongngul thangpai luo mama in, Zo te tungah phuba lâh sawm pai tinten hi. A dei banga Zote tunga phuba lâhna om thei pai lou hi. Kisimna huphul in Tedimte mi tampi mun tuomtuom ah tâizâh uhhi. Mi khenkhat in Lusei gam a Pawibawi va bel pawl om uhhi. Hauzel innkuon Phutthang, Henhong leh Vumtawng lawi in Tedim nuasie in Sieltha khuo a va sât uhhi. Sienthuom, Zomngul leh a tapa Sienphung in Keizang khuo na sât uhhi. Tua bân ah, Sienthuom leh Hauzelte makaina in mi tampi in Lusei gam lut in kho tuomtuom va nei uhhi.

Mangsumte unau leh a pa uh Pumgou in zi ni nei huphul in kihouthei louin kituomkhen uhhi. Pumgou sizou nuain a zipi Awnning tate, Mangsum unau kiphasah un, a pa zitha Ngaining toh kihouthei lou uhhi. A zitha in ama ta Paulunte unau beh deisah in huoituom hi. Khuchia a kihouthei lou luot tah un, Paulunte’n Tedim khuo ngâh uhhi. Ahihangin, a upa Mangsum tungah a naupa Paulun hlasie kisa mama hi.

Khokim a mi ka tuom pien hing theiloute’n,
Dimtui mim phung lunmang nau chi ding hi e,

Dimtui mim phung lunmang nau ka hi sangin,
Zâng simsal lâihên hi leng lungmuongzaw ning e.

Mangsum pen a uzaw himaleh u zaw dinmun a dingsah lou uhhi. Mangsum in Tedim khogei tuom a Tedim Muolsâng kichi khuo va sât hi.

Tâng aw ka da luot man in e,
Tulvum ah sau suong ing e.

Lie aw ka da luot man in,
Kawmpal ah va lieng ing e.

Hlava kisa a a op laiin Mangsum in a laizom tahtah pasal neisa a naunu Laidim ngai in goi hi. Laidim pen a nautumpen ahimanin a u Mangsum in goi se hi.

Tedim Muolsâng a Mangsum a hing phat nawntah in Zote in Tedim a va simna uh phuba lâh a’ng sawmta uhhi. Phuba lâhpi dingin Pawite a na chiel uhhi.

Pâmlou sângsing khiehsah aw mel a dei aw,
A na zîng ve’n mauki’n luimang bang bawm e.

A na zîng ve’n mauki luimang bang bawm e,
Lumsuong tawi leng a lel khupla ngawn ing e.

Pawite’n Mangsum chielna na thukimpi uhhi. Khanthuom makai in Pawi gâl tampi hing kuon dêmdûm uhhi. Zote a va sim u’a, zougawp ngîngêi uhhi. A suohta sun in Khuongnung leh Tonzâng va bêl uhhi. Tuami kisimna in Zo te sietna a tunta hi. Khenkhat in mâlgam a hing tunlaw uhhi. Pawi gam a gâltâi Khanthuom in Tedim gam ahing peikia sawm in kithawi hi. Pawite in a hup tawntung dingun Khanthuom in Pawite kungah sie sung let hi. Tua ahimanin Pawite in Hausa a Khanthuom a pankhietna dingin hu tawntung a sawm uhhi. Pawi gam a pan a Tedim gam a Khanthuom a hing lut dingin Tedim hausa Mangsum kungah Khanthuom in ta bangin kamtâi na sawl hi. ‘Sielpi mâipah khat leh vohtang tûhli khat leh zuthawl tawi in Tungtuoh Lamka bom ah hing na dawn hen’ va ching dingin mi a na sawl hi. Kamtâipa in zuou belap in hici in va chi zaw hi. ‘Pawite in Guite gâl zawsah i hi ciengin, sielpi sagi, zu phelpi sagi leh tângmansi ngân sagi toh Tuongtuoh Lamka bom a ei na dot sih leh a khuo uh ka sim dinga vutvâi suohsah ding hi ing’ chiin zuouthu belap a va genta hi. Mangsum in tua thu a zah chiengin da mama in, ‘Zan khat thu in tua zaza nga zou sih va’ng’ chi in zau mama hi. a zau man in a tâimangta a, Khuongnung khuo a Thangsîngte a va bêlta hi. Thangsîngte’n voh khat Mangsum a na gaw in kithukimna a na nei uhhi. Thangsîng suon leh Guite suon pouma sila a kinei lou dîng, sa le gâl a kihutuo ding, meikhu lienzawzaw kibêl ding chiin a na kithukim uhhi. Tua zouin Thangsîngte’n mâlgam Aibulawn ah Mangsum a na hlakheta uhhi.

Simgam ah Mangsum hing kile kia hi. Khanthuom in Mangsum na gîng mama hi. Khanthuom in Mangsum kungah ‘Tedim khuo nang luo kia ngeingei leh Khomuol ah na lutang ka tâ dîng’ chiin thu zasah hi. Mangsum patau in om thei lou hi. Malgam lam a Phaitong khuo ah Mangsum hing pêmkhie hi.

GOUKHOTHANG GUITE
Guite Mangsum in Phaitong a tunzou nua in mun tuomtuom ah pêm kawikawi in atawpna ah Muolpi khuo hausa lien khat in va tou nawn hi. Mangsum in tapa thum; Goukhothang, Kamlien leh Phungpum leh tanu khat Niengvum a na nei hi. Lamzang khuo ah kum 1821 A.D in Goukhothang na pieng hi. A nu Phuoizang Guite tanu hlâh Hangnieng ahi. Guite khang ah Goukhothang khang 22na hidan in na kigen hi. Muolpi kici Khanthuom in Thadoute a hawlkhietna khopi khat ahi. Muolpi khuo a Goukhothang a lut lâiin Muolbem khuo ah Zapau leh a tate, Sihzang khuo ah Khuppau leh a tate , Saizang khuo ah Gohpauleh a tapa Thuomthangte, Tedim khuo ah Kamhau leh a tapa Khocin na lunpha mama uhhi. Tua hun laiin, Tonzâng ah hausa dang na om nai louin Manlunte na hausa uhhi. Meitei lah a a lengpa uh Phaipi ah Chandrakirti leh a tapa lun in pha mama uhhi.

Muolpi hausa Goukhothang pil in kizen mama hi. A sah a hlang in gîng in, koima’n ama va sim ngam lou uhhi. Lousau hausanu Chingpau in sa leh gâl tam toh kikawmtuona hasa in Simlam a a sanggamte puikhie a mallam a pêm dingin Goukhothang in Meitei lengpa toh kimeltheina dingin palai na sawl in, Saiha leh sum-eng kuong hlâh vangin kihoutheina pieng tuon lou hi. Tua hun laitahin Britishte in Meiteite kâikhawm in Luseite(Lalbura) a na dou uhhi. Khocin zong Luseite dou dinga a kilawp laitah ahihi. Muolpi khuo a panin mallam zuon in Goukhothang leh a lawmte hing kuonkhie uhhi.

Kum 1871-72 A.D a Meiteite Pawibawi(Luseite) sim a na kuom ahing kileka lam toh Chivu ah Muolpi a kipan hing pei Goukhothangte na kituokha uhhi. Goukhothang in tapa li nei a, a lah u’a upapen Sumkam ahi. Muolpi a panin Sumkam heu in Tonglawn gam ah khuo bangza ama hiei khat ahing sât uhhi. Sumkam zeng(zaw) a kum 1893 in na si hi.

Muolpi khuo a pan a Goukhothangte ahing kuonkhiet laiun hici bangin lunggelna na nei hi. Mallam a pêm a lem leh pêm ding, a lem lou ahileh Lousaute zong a unpi u’a, simlam a kilekia ding a tup ahi. Lam kâlah zan khat ahing gieh chiengun a lungnopmawna ding uh bangbang ahiei a om hi. Gulpi vom lienpi khat in a peina lampi uh khâhtan in na kizan hi. A zawpipa uh khat in Goukhothang kungah, ‘ Gulpi in mabang peina lampi a khâhtan chiengin pen vângsietna, dongtuona, inngapna, lougapna tungthei ahi. Pei têitêi da mai in’ chiin na gên hi. Goukhothang in tua thute mangtalou in na pei têitêita hi. Chothe munpi khuo ah ahing tung hi. Kamhau si nua thu himaleh Meiteite in Kamhau toh kithukup a kou Meiteite hing dou tum na hi uhhi’ chiin Goukhothang na ngaw phei uhhi. Meiteite in Lousaute gâl daitha a zangin, a peikhiet ding uh phal lou ahi ban ua’h thaulawng sawm leh ni na pie uhhi.

Goukhothang in a sanggam Lousaute puikhe theilou ahimanin ama nuazuite toh Muolpi lam zuon in peikhie nawnta uhhi. Meiteite toh kimeltheina dingin saiha leh sum-eng a piehzou ahi ciengin Meiteite in bangma hing law sih va chiin lungsim na nei uh hi.
Meiteite in Luseite va sim zou hing kile lam un Chivu ah zangieh uhhi. Chivu a Meiteite giebûh Goukhothang va haw kha hi. Meitei gâlkâpte makâipa Ngameingam kcihi pen Sana Koireng ahi. Meitei in Goukhothang a na mat bawl uhhi. A chi tungu’ah bangbang hiemzah zahthei ding a puo ei, chiin na maipai uhhi. Thauvui, thautang, tem, hei, thal, tei, tuhkil leh lingkheina a zah âhkhagu tanpha a unpi in, a na lâhpiehta uhhi. Nidanglai in pasal a gamvah ciengun a thungkuoh(sakhau) ua’h khauzen saulou a puoh let uh, amate gâhna ding Meiteite’n a zangta uhhi. Mi dang nautang teng hlakhie in amate Phaipi lam ah a pota uhhi. Phaipi ah Goukhothangte a khum chimit uhhi. Chivu a Meiteite’n Goukhothang a na matzou un ahing peipi u’a, a kawng a siakhau khisa in lam tungtawng in lam ahing zawpita uhhi. Phaipi a tuntah un, Milawngte inn ah a mante’n Goukhothang zu a na dawnsah uhhi Tua zouin Sana Koireng kunga a tunpi suongkul(tân-inn) ah Goukhothang a khumta uhhi. Da kisata luo in Goukhothang in la tampi a na phuo hi. A na laphuo khenkhatte tam aneiate ahi:

a) Zanglei tuoltuon sunni leh laizom,
Zata’n lel a sinlai giel bang khing hi e.

b) Vangla namchih mimphung ka huoina’n,
Tuonglam tungah pheiphung suon khiel zou ing.



a) Teitui vontawi ni bang lunte’n,
Siel zin bang hong hawl hi e.

b) Siel zin bang hong hawl hi e,
Muolhem ah ni tâm ing e.

a) Sung gilkiel vangngai tam siel ing,
Phaksap ah tun aw chi ing e.

Namchih phungvuol ka huolna’n,
Phaksap henkol khai ing e.

a) Gilkhang bu-al tuom a khum bang,
Dou in tuom a khum hi e.

Tangguol houlung i chiem zong in,
Dou hilou zinmang hi e.


a) Von in ka zalmang sie chie e,
Lenmuol khumpi zal ing e.

Sumlu langmei zanglei dawn,
Saumang kammei suok hi e.

Muolbem hausa Sukte innpipa Zapau zi i chi Goukhothang sanggamnu ahi. Zapau in zi Ningvung in zong Goukhothang a matna uh thuoh tungtuon ahihangin, Guite kuol leh Sukte uh pumpi in khawhsa in thangpai mama uhhi.
Tân-inn a Goukhothang a khum chimit chiengun ama zong thangpai luo mama hi. A thangpai luot man in a samtum âtkhie in Muolbem khuo a a sanggamnu Sukte innpinu Ningvung na hlâh hi. A samtum âtkhiet pen a la toh tabang a kithuo khat a om hi.

Thei bang sen phaiva loh a palchih tuonna,
Mim bang pienpi Cînmang in na vel aw.

Mim bang pienpi Cînmang in na vel inla,
Vangkholai ah sawl bang in na lel ve aw.

A u Goukhothanng a kipan a samtum leh lagui a mu ciengin kipah leh henemna a pien nah sangin dana leh hlasietna a uong sem hi. Muolbem hausanu Ningvung a panin tabang in a da luot thu la in a hing luongkhie hi.

Mim bang pienpi Cînmang in ka vel zong in,
Simthu pheilam banga zang lou ding hi e.

Sunkim lungzuon tuoi Thang aw kong siel chiengin,
Na cîn lienu’n khamkha’n veilaw ngawn ing e.

Goukhothang leh mi dang a matte uh hladoh dingin Muolpite’n Meiteite kungah a va ngen uhhi. Meiteite’n ‘Na gâlmatte uh na hing hlakhiet masah sih u’a leh koima ka hing hlakhethei sih ding uh’ chisan hiau uhhi. Goukhothang hlakhiet teitei na dinga a va ngetnget laiun Meiteite toh kilemna leh kimeltheina dinga saiha leh sum-eng kuong a pieh thu a gen uhhi. Meitei lengpa in, ‘ Nou sum-eng leh saiha bangma ka theikha sih’ chiin a na dawng hi. Tua tahin Meiteite kungah a ni dang a Goukhothang in a palai a a sawlpa uh sangâh palai dan theikhie in, a kellu phumteng a’ng dawhkheta hi. Chimaw in Meiteite kunga palai va kuonte hing khutsam in lawsam uhhi. A nua in sawt louin tân-inn sungah Goukhothang a’ng sita hi. A sina bang ama hei khat a’ng kihil hi. Guite hausa leh Sukte hausa a si chiengun vannuoi a a kihilna dingun niguikuol a om let hi. Niguikuol a mu chiengun Sukte-Guite vannuoi in Goukhothang sina thu hichiin da mama un mau uhhi. Goukhothang zi Chingpam leh Muolpite in niguikuol a mu tahun patau in la a na phuo uhhi. A la phuo khenkhatte tamte ahi:

a) Kha na pham hi’am aw dit zozâm aw,
Thangvan sunni a tanglai khim in zig veh,

b) Zangkhen kawlchieng lam bang ngahna kieng Thang aw,
Lam bang vel in phuolgie bang zunzun ing e.

a) Tuoi Thang aw kha na kiehni’n,
Sunni zoupa bang muol e,

b) Sunni zoupa bang muol e,
Tung thangvan sawnsan bang e.


a) Khokim a mang kha a pham ni’n,
A hilna kuom omlou e,

b) Ei aw zuopa kha a pham leh,
Sunni lâikuong um hi e.

Muolpi khuo leh a kimvel teng patau in saltangte ve dingin mi sawl uhhi. Mi koima toh a ve a kuonte kimu lou hituoh hi. Meiteite in Goukhothang si thu a na hil uhhi. Melmu koima va nei lou in hlitui naptui toh Muolpi lam ah a vete hing kilekiata uhhi.

a) Chin kamkei leh tuoi dawng in thâng bang ve e,
Mel kimulou tongdam nau bang sang ing,

b) Mel kimulou tongdam nau bang sang ing,
Chikleh puoksing bang a tung ve dieam aw?

Kum 1874 in Meitei leh Sukte-Guite kal thu ah kihoulimna chidan khat na pieng hi. Gâlmat kipetuo in , Goukhothang tapa Sumkam zong Meitei in hlakhie hi. Gâlmatte lugu kihlentuona na om hi. Sumkam in a pa lugu leh gu dangte puo in a inn lamah hing peita hi.

a) Zanglei tuonngil kei hi’ng e,
Sumlu puonvai in puo’ng e.

b) Sumlu puonvai in puo’ng e,
Vuol aw na taikim na’m aw.

Meiteite in Goukhothang a mat ziehun Guite leh Sukte hih thangpâi mama uhhi. Lemna leh muonna dei a Khocin a pan laitah a Goukhothang a na mat uhhi. Tua ahimanin, a khonung gu a na mama hi. Kilemna a op nah sangin Khocin in zong Meiteite toh ahi’am ahisihleh Mangkangte toh ahi am, lemna bawl bangma a kul khonung phing sih chiin phuba lâh a habawl sâm hi. Phuba a lâhna u’a, la khenkhat a neiah tamlou hing kipie hi.

a)A khuong ka lâh Lunvum khuong,
Khodâng mangpa ka kaina Ailien u aw.

b) Khodâng mangpa ka kaina muolpi laiah,
Thang na e, Ailien u aw.


a) Zuo toh henkol ka khaina zanglei dawtam,
Lung ka hena zanglenvui ka kaisieh e,

b) Khuo muol tulta naneu daw ah,
Zang sunni ka awisah e.



KHANTHUOM
Suhte tângthu kipatna Khanthuom a kipan ahi. Khanthuompa Mangkim na hihi.Amaute Muolbem khuo ah a na têng uhhi. Khanthuom neulaiin Mangkim in Khanthuom a na sisan a, a nu toh taga meithai in na hing leh na khosa uhhi. Khanthuom a senlâi a patin mi kitup mama leh uhpi hina lungsim na nei apai hi. Zu leh va a lawmte matsa pan a lieng na nethei zel hi. Upate in hing et chiengun tampa a let chiengin mi tung a tuong leh mi thuohla en hing hikha va chiin na huphul mama uhhi. Tua guoh hilouin, Khanthuom in mang lamdang khat na nei hi. Tua a mang in Khanthuom pen Singzabuong(mawngpi) in na pou kêi hi. Tua singzabuong kungpha in, gapha in va chinteng in gapha ne in a kung ah kiluoi bawm kêi uhhi. Khanthuom opdan leh a mang ahing gel chiengun Guite innpite leh Samte upa khat in Khanthuom hing lien leh kithuohzou lou ding hi chiin a tuot uhhi.
Tua ahimanin, Khanthuom sietna dingin vai a hawm u’a, pummat a, na hing ge sawm uhhi.
Tam hun in, Khanthuom kum 12 tuom pha pan ahia, tua ama kibawlsietna ding thuguh ahing thei chiengin Mangkholien nu a belna pan kihliemmang pai in, a zan zan in a taimangta hi. Khanthuom in Langza Manlun a va bêlta hi. Manlunte in siel khat na tha uhhi. Manlunte in Khanthuom a phuolthei dandanin na phuol uhhi. Guite in Khanthuom tha dingin na nuadel pai uhhi. Manlunte in sûtpi phung ah Khanthuom sêng kikhukhum in a na phuolgu uhhi. Guite pawl hing pei tah un Khanthuom opna kan pai uhhi. Manlute in, ‘Na utna munmun insung teng sui unlen, ahi’nlah, ka sûtpi pphung a sêng kikhu pen pusa biehna ahi ziehin khoi sih un’ chiin innsung zousie a suisah uhhi. Ahivangin, bangma a mu sih uhhi. Gungal Pawi gam a Dallang khuo ah Manlunte’n Khanthuom a na hlamang hiau uhhi. Dallang khuo hausa Khuongceu va bêl a, a tuosietna thuteng a va hil hi. Gungal a tun chiengin Khanthuom in la a phuo hi.

Phampham in nong chi zong phamna banglou e,
Len a tumthang heh zawngsâng sangzaw’ng,

Asing leh ah zawng bang tuonsiem leh ing e,
Tangkhau lel a bâk bang kai siem lel ing e.

Langza Manlun in zong tabangin Khanthuom la na phuo uhhi.

Ommuong sîngta a pau in e,
Bu-al bang get va’ng chi e.

Ka nuom lou e lun vontawi hi’ng,
Dal khuo ah zin bang hla’ng e.
Khanthuom in anu Lawmdim kungah zi nei ding pha a sahpi leh sahpi lou a dong hi.
A nu in lem a chipi ciengin Kaihmang tanu Gohching toh na kiteng uhhi. Khanthuom in ta tampi Kamhau, Paukam, Gohpau, Zakhai, Zapau, Khanzam chite a nei hi.

Pawite(Taisunte) kunga Khanthuom a gâltâiin Pawite va thuzaw zou hi. Pawite in Khanthuom pen hausa banga ngai in, hausatna Muolbem khuo ah peisah dingin na thukimpi uhhi. Tua dingin Pawite lah ah Khanthuom va toukai in behieng kum in Taisunte lah ah siel khat kai in, sie va sung gigie hi. Tami thu pansan in British hing khanlet chiengin Taisunte in, ‘Suhte in siel sie hing pie in hing toukai ahi chiengun hausa a pang ding hi ung’ chiin phu uhhi. Ahivangin, tua hiel tan pen Britishte’n phasalou uhhi. Pawi gam ah Khanthuom sawtpi a va vaithâm a, a tapa Kamhau in Guite tanu Chînngul toh a na kiten un zong Dallang hausa Khuongceu in thupitahin na loppi hi, chiin na kigen hi.

Khanthuom in Pawite thuzaw in Pawite tampi toh mallam gam Tedim gam hing lut uhhi. Khanthuom in tabang a dou leh kisimpite Thadoute leh Zote ahi deu pen hi. Lusei leh Zahaute a na douna thute gen ding tham om lou hi. Khanthuom tapa Kamhau in Guite tanu toh a na kiten zieh hikha maithei, Guitete toh a kidouna zong gen tham a om sih hi. Khanthuom in Pawite huna toh Zo leh Thadoute hawltou zel in tua mun awngteng Guite leh Suhte in luotou zel uhhi. Guite khuo leh tuite bel khenkhat omden in Khanthuom lah ah kipekhie u’a, a dangte in Guite nuazui in lâltou zel uhhi. Tabang a mallam a lâltou khenkhatte hing kilekia zong om zepzep ve uhhi.
Suhte hausa chingthei ahi hiel chiengun Khanthuom pen kum 1840 tuom in a’ng têh mamata hi. Khanthuom a si ciengin Muolbem khuo ah ngaina bang a kosa tampi kigou in, kilâm dieldiel a, a si nua a ni kopkim lou ni in na kivui hi.
Carey leh Tuck in Khanthuom gâlhât ahina tabang in a na giel uhhi.
‘Thadoute in Khanthuom a lel hielma iun nahpi in dou u’a, Thadoute khote haltum sah sieng uhhi. Zo te ahileh pau lou hiel in kipekhie hi’am ahileh kei leh Suhte delphâh louna gam ah tâimang uhhi. Ahihangin Guite toh kidouna himhim a om kei’ The Chin Hills Vol.I pp 119 1896 reprint 1976 Calcutta

Khanthuom tapa guh lah a upapen Kamhau ahi. Kamhau leh Tedim khuo a ngâhnu melhoi mama Chîngngul na kiteng uhhi. Kamhau in zi a nei chîl in hausa hi nailou hi. Tedim Phuoizang khuo pan Chîngngul puikhiet ahi laiin meilum in mou puite tuom in zui na kichi hi. Tabanga Guite tanu hlâh meipi in hing zui chiengin Guite khuo leh tuite in lamdangsa in patau gawp uhhi. Guite hausa hi u’a, Suhte gal leh sa a minthang panpanta u’a, Guite in a niel ngamlou man u’a, Kamhau kunga Chîngngul a hlâh uh ahizaw hi. Tuaziehin Guite vangletna teng Chîngngul in na pokhiet in Suhte na pieh bangin na ngaisun uhhi. Tua ahimanin, ‘Nidang sangin i vang kiemzaw ding hi’ a na kichi uhhi.

Muolbem hausa Khanthuom a si ciengin a tapa tumpen Zapau in a pa gou na luo hi. Khanthuom ta tâpen Kamhau in Pawite zieh leh a pa Khanthuom ziehin Tedim hausa hina na ngâ hi.A sungte Guite toh kidou hilou napi in simmawbawl in khel gamtat hi. Gamgi khen ding chiin Guite hausa sutpi khuom bul chin ah inn mun kigi kihlung hi. Guite hausa in kihaupi tuonlou ahihangin nuom sa lou uhhi. Kihau tama uhleh mangpipa toh kihau ding u’a, damdam in mallam zuon in na lâlkhie uhhi. Tabanga Guitete pêmkhietna khuo leh gam Kamhau in na luo zel hi. Tabanga Kamhau in ahing uhna gam leh mite Kamhaute chiin a’ng kiminvawta uhhi. Tuachiin, Muolbem a Zapau uh gam leh mite Suhte chiin a’ng kitheita uhhi. Guite uh khuo leh gam, tua mun a tengte Guite chiin a’ng kitheita uhhi.

Kamhau in tapa guh na nei hi. Tuate lah ah Khocin in tapa nei lou in khangmangta hi. Kamhau tapa dangte; Zatuol, Lienthang, Thuomlien, Thangkhopau leh Haupumte na hi uhhi. Suhte be ngaina pen nauzawpa inn ngâh leh gam luo hi. Tua ahiziehin, Khanthuom in a tapa upa Kamhau a inntuondoh a, sagaw in Lamzang khuo ah a inn tuonsah hi. Tua ni in Khanthuom in tam la na phuo hi.

a) Tângni bang ka sât laitahin,
Von mâng guo bang tuonsah ing.

b) Von mâng guo bang tuonsah ing,
Damtui gam bang mângsah ing e.

Kamhau pil a siem in a uhna gam kêh lienlien in tua bang a gam kêhna teng ah sie na kâi hi. Pawi hângte na chiel zel in Zo te khuo teng va bân sim zel hi. Gungal a Nunglui leh Chivu kâl zong ama gam na suoh hi. Kamhau in a uhna sungah sie tuomtuom giet tah na la let hi.
1. Gam lou hlaw man tângsêu
2. Khosât a tênman khokhat in behieng kum tengin siel sie sung uhhi.
3. Gan khawi man, sa leh gal aina ah inn salieng.
4. Kosa sa ah sabâ khat dâh sap kichi.
5. Gan zua sum dangka pêh khat Siellieng man.
6. Gamsa matte pan in Gam salieng.
7. Innsuon chin in kumkhat in tûhtha leh khâltha khatvei chiet leh,
8. A lâlkhete lah ah inn kha leh lou kha tâng ahi.

Kamhau pen mi pil mama leh gâlhât mama mi na hihi.
Khuo tam mama na zou in a uhna neiah na lalut let hi. Thadoute leh Zo te zou in mallam ah na hawlkhetou hi. Khodang tampi in a na bêl u’a, a uhna ding un midang sangin deizaw uhhi. Kamhau in Kawlte, Luseite leh Meiteite a simna thu tampi om hi. Ama hun in, meithal(thau) a kizangta hi. Meitei, Lusei leh Mangkangte tanin Kamhau hatdân, a zauhuoidân leh zawha dan a theitum vilvel uhhi. Kamhau hun in Meitei toh kidouna thupi mama hi. Meitei lengpa in gâlkâp 200 leh Thadou 100 toh Tedim khuo lu dingin kum 1857 A.D in Phaipi pan kuonsuh uhhi. Tabang a a gâl nei uh doupi dingin Zapau uh, Guite uh, Sihzang uh leh Kamhau uhte pankhawm ziehin Meiteite nâhpitahin na guollel uhhi. Tua kidouna ah Meiteite nâh guollel un, gâlkâp 3000 suohta in 200 vâl mangthang un kigen hi. Tua ciengleh, Meiteite lah ah pan Kamhaute in thaulawng 287 a na lahpieh uhhi. Tuate vangin Meiteite in ei singtangmite pen Hau khawi ei na chi uhhi.

Kamhau in a khuo leh tuite tungah bitna leh muonna tun in hoitahin kum 20 sung vai a na hawm hi. Khuo tawmnou tunga hausa leh uhpi a na pan sangin khuo tampi tunga hausa leh uhpi a na pan ma siemzaw in, gam pumkhat suohsah hi. Kum 1868 in Tedim ah Kamhau a na si a, tua mun ah na kivui hi. A si nua in a tapa Khocin in a gam luo in, vaihawm in na pang hi.

KHOCIN
Kamhau ta tumpen leh Khanthuom tute lah pan a neupen Khocin upa min Haupum ahi. Khocin in ta pasal na nei lou hi. Tua ziehin Suhte ngaina bangin Khocin upa Haupum tapa Hauchinkhup Tonzang innpipa minthang mama in Khocin gam luo hi. Kum 1876 in Pawite(Huolngou leh Zahaute) in Tonzang va sim uhhi. Khocin in vai hing hawm pat kum 1871 in Luseite doupi dingin Mangkangte a na ciel uhhi. Meitei lengpa in zong Luseite(Vannuoilien) doupi dinga a zawlna in tâubêl lienpi khat Tedim ah a puoh uhhi. Khocin in gâlkâp tampi kâikhawm in Tedim pan Champhai (Tamphai a chi uh) ni ni leh zan khat lampei in kuonkhie uhhi.Champhai ahing tun ciengun kulpi hoitah in a khuo na ki-îmbit hi. Kul hoitah a bawlsa pansante dou dingin na kisa uhhi.
Luseite in Khocin leh a pawlte opna zan in a va khumta uhhi. Zan khomiel lah ah tua bang um chibil a omte kigelkhie uhhi. Khocin pawlte tam mun ah mi thum a si u’a, mi li a na liem uhhi. Luseite zong mi thum na that uhhi. Mangkangte thu zawsa a Khocin in Luseite a dou gige laiin Meitei gâlkâpte’n Guite Goukhothang na man uhhi. Goukhothang na matna uh thu in Guite kuol leh Suhte kuol pumpi a na dasah in na lungzîngsah hi. Meiteite toh kikal guoh hilouin, Mangkangte toh kikal zong na sesah hi. Aziehpen, Goukhothang pen Khocin a dingin a pu tehteh a na hihi. Khuci in Meiteite tungah Khocin lungkim nawn lou hi. Goukhothang gu leh Meiteite saltângte kikhentuo ahi ciengin phuba lahna dingin Khocin in Meitei gam simthei zel hi. Meitei gam teng leh Meitei lengpa pang bel, Kabui, Kom, Thadou leh namdangte tungah Guite leh Suhte pang tuachiin khuthla uhhi. Tua ahiziehin kum 1894 in Muolpi gam ah Meiteite lemna thugen dingin gun dung zuiin na haw uhhi.

Khocin in vai a hawm laiin Kawlte toh kidouna tampi na om hi. Kum simsiel in phaizang a Kawlte opna a va sim paipai uhhi. Thadou leh Guite bangin zong Kawlte sim zel uhhi. Khocin pen Kawlte lah ah kitulut ngailou himhim na hihi. A u Zatuol in Kale gam uhpa Kawlte lah a pan saiha na sângkha ngai hi. Tam pen Kawlte toh kizawlna lahna na hihi.

Khocin vaihawm tawp lam in a sanggamte ama uh leh ama uh ângsung khuolna ziehin bâna leh nawngkâina piengsah hi. Amate in a khopi tâisan in khota ah na om u’a, khuhpi a busun leh salieng pelut louin a na kituom nêh uhhi. Tam in munpi khat nei a, vaisaina nei lou ahimanun bâna lienpi na tun hi.

Ngaina bangin Suhte in Guite tanu hlâh zi dingin a la let uhhi. Kingai leh kidei thu hilouin hausa leh hausa in kizopna dingin zi leh pasal di’a kipui ma ahi uhhi. Guite tanu leh Suhte tapa kipui zel pen pute tanu toh kiteng china zong ahi sâm hi. Neita zong kichi ahihi. Tua vangin Khocin in Muolpi a om Guite Sumkam naunu(innpite tanu) a na hêl u’a, na kitenpi hi. Mi khenkhat gendân in Khocin pen kêngbâi lenglong khat na hihi. Tuaziehin Sumkam naunu Lunman in Khocin toh kiten pen a lungtung thei mama lou in na gen uhhi. Suhte innpite zattâtna in utlou pipi in Guite innpite in zong Suhte innpi ah a tanu uh hla uhhi. Nu leh pa khuo leh tui hoi nading chiin Lunman zong lungtung loupi ma in pasal nei dingin na kuon sâm hi. Hun hing pei zel ah lungkim thei mama lou, kinuale ding lah hithei sa louin, Lunman in tau leh hah a, a butte suo louin tualeh puonsil nîhtên hlêh louin na lumthei zel hi. A tawp ciengin Khocin zong lungthah in a zi toh la in na kidawng uhhi.

Khocin: Ami kitawi phung in lam bang tawi ve’n,
Kei zong ka siellum nou toh kitawi ing e,

Kei zong ka siellum nou toh kitawi ing e,
Kim bang pienna ka phung lunlai siel ing e.

Lunman: I sielsiel a ei phung min i siel tahin,
Tuon a kei pupa ma mângzaw ding hi e,

Tuon a kei pupa ma mâng zaw ding hi e,
Mi phunglun peu ângkawi ding lungsit ing e.

Khocin: Tuahmaw ânglâi damtui bang ka sim kuon in,
Bu-al khuon a leido lâl nawnou bang e.

Bu-al khuon a leidou lâl nawnou bang e,
Tâng ka sinlâi sahduong zîn bang lîng ing e.

Lunman: Lungtulou ânglâi a ka sie zanchin sal bang lâiah na sa’ng,
Mimphung leh tun lun aw simthu lel ve u’aw,

Mimphung leh tun lun aw simthu lel ve u’aw,Lungtu bu ânglâi leidou gam zangnou bang e.