Topic: Zo mite’n khanglûi lâi in,zi leh pasal a kizon chiengun nu leh pate thukimna toh kizong in a na kitêng uhhi. Tuabang a, kitênna pên tu hun khangtha nuntâtna(hindân) leh Khristien hindân toh kituohzaw ahi’am? A kituohzaw lou e.?
“Tuachi’n Topa Pasian in ,pasal noptah in a kimusah a,tuachia a imut kâl in a nâhgu khat a la a,a lâhna mun khu tahsa in a sudimta hi.Tualeh, Topa Pasian in pasal apat a alâh nâhgu khu numei in a siem a ,tualeh pasal kûngah a pûita hi. Genesis 2:21-22.
Lawmte aw!
Tam bangin,Leitung kipat chîl apat a,Topa Pasian in kinunna,kitênna pên a lâtsiengthousa ahi,chi thei va ui!.
“Khum in pasal in “Tami keima gute apat gu ahia,tualeh keima tahsa apat tahsa hing kipan ahiziehin ama min pên ‘numei’ chi vâng.”.a chita hi. Genesis 2:23.
Abraham in asuohpi kûngah “Ka phei nuoiah na khut koi inlen,nang pên Topa vân leh lei Pasian kûngah kichiem dîngin ka’ng dei a,azieh ahileh nangma’n ka tapa zi dîngin khum ka tênpite lah a Kanaan mite tanute a panin, amapa zi dîngin khatbêh na la sih dînga, hinânlezong ka gam ah na pei dînga tualeh keima kinâipite suopi sanggamte bou ka tapa Isaak zi dîngin na la dîng hi “ a chita hi. Genesis 24:2-4.
Jakob a, sangampa Esau lungthah ziehin a innlum a panin, a taîmangta hi. A nu Rebekah in ama pên a sanggampa Haran khuo a têngpa; Laban kichipa,kûngah a sawlta hi……. “Tua zaw in, Jakob in Rakel a tawpta a, a kipâh sêngsêng manin, ki-îpzou nawnta sih a, hâtangpi’n,hâi khêkhê in a kapdohta hi. Ama’n Rakel kûngah a kinâipi khat tualeh Rebekah tapa ahi, a kichita hi. Khum in,amanu zong taî zinzen pai in a pa a va hilta hi.”……Tualeh Laban in Jakob kûngah, “ Nang khu keima tahsa leh keima sisan na hi.” A chita hi. Genesis 29:11-14
Genesis 29: 15-28 simsuoh na lâi in.
Tam atunga Lâisiengthou apat Kinun-Kitênna thusimte i gêl chiengin hinkhuo a, kitulpi dîng mi khat khu mi mawhmawh ahisih a, I nu leh pate leh Pasian têlkhiet ahi, chi pen chientah in,a kigên sawnsawn hi. “ Na nu leh na pa zatât in, tuachi’n Topa Pasian na’ng pieh gam a na damsawt na dîngin.” Exodus 20:12.
Pasian in leitung a, ei enkol dîngin i nu leh ate khut neiah ahing omsah hi. Khanglûi laî a, neita kizondân khu nu leh pate’n a kinâipi,a suopi-sanggam mai uh(a nâhgu uh) a na pûi/têl zêl uh ahia, a gute apat gu ahia,a tahsa u’a apat tahsate a na dei sese uh hi.
A nu in a tapa zi dîngin a sanggampa tanu sese a na dei hi. Tua numeinu khu a ni a gang deitêlmi ahi hi. Numei pepa apu in zong deisahtahin a na pie hi; Nang khu keima tahsa leh keima sisan na hi Lâisiengthou sunga pat i et leh,Neita zonna pen Lâisiengthou toh kituoh leh kilawm mama tawndân khat a na hihi. Ka u,ka nâu ma a na kichi vevaw sâm ahi. Kinâipite leh suopi-sanggamte ma a na kizong zêl ahi. Neita zon tawndân pên A nâhgu a pûita chilei zong chithei ahi. Ahisihleh, Nâhgupûina chilei khiel sihva!.
Tam bang tawndân khu chihlâh sieng sitset ngen neina dîng leh tua bang sil dei man a, a na kizûi let ahi. Tualeh,pu leh tute khu chipi-sapi hina khuleh kinaînate leh ki-îtuona tatsih hên! chia a na kichîng khanglûi tawndân hoi mama khat ahi.
Lâisiengthou sungah tulâi a, khangthâte thei dieh pên modernization, westernization ahilouleh hifinism kichite lampang a na pibawl leh, a na gênthupi khâh, ahilouleh a na deisah kichi thuteng ka tuoh a,tualeh ka theikha mawngmawng nâi sih hi.
Tua zieha,khanglûi lâia, Zo mite tawndân hoi Neita Zonna pên Khristiente hinkhuo,hindân leh nuntâtna toh kituoh sêngsêng ahi chi, khu i Lâisiengthou sung apat in i muchienta uhhi. Kalaisai ! chichi sapsapthei ahihi. Kawi valong! in zong, keipi Zo tawndân zûi maimai hiva’ng ka na kichichi leh na hi tuonlou dân hie, izaw?. Lâisiengthou sunga tângmite tawndân zong a na hi veve!. Lungdamhuoi sâm e!.
Na nu leh na pa zatât in a kichi mabangin Neita Zonna tawndân pên I tute I tate khang adîngin zong deihuoi sa chietthei lei hoiva!.
By Philip Thanglienmâng
ZOCULSIN is a non-profit voluntary organisation for preservation & development of Zo language. NOTE: All the articles in this blog are copyrighted,retrieval, printing or copying them in any form without the prior permission of the author or ZOCULSIN is liable to be prosecuted under the Copy Right Act. Correspondence address: 15/28, Old Rajindernagar, New Delhi-110060, India. It is I.Tax exempt & eligible u/s 80G of IT Act 1961, for Donations. E-MAIL: zoculsin@gmail.com
Thursday, February 28, 2008
NEITA ZONNA
ÂHSITE PIENDÂN LEH BEIDÂN DÍNG
Supernova: Vânnuoi(vân leh lei) sunga thangvânzawlte(spaces) lah ah âhsite leh solnoute simsienglou in sângza sângtûl(a tul a thên) in a dim phitphet u’a, vâupa bangin a pâh lingleng u’a a tâng zing uhhi. Sâintiste suikhiet dânin khum âhsite zong pienhun leh beihun(sihun) nei ve thou ahi uhhi,chiin a gên uhhi. Vân leh Lei(universe) a hûizâng omza tam pênpên khu Hydrogen gas(huizâng) ahi. Âhsite a pien chiengun Nebula gas pên a kihothot a, a kipîngpavei a, suataha a’ng kipeipei chieng in, a lâilung ah, a tum in lêlguollou, âhsi sa mama khat ahing kilomkhawm a, tuachia a’ng kilomkhawm zou chiengin, a’ng kiveivei a, a’ng kiveivei, a’ng kivielviel chiengin a’ng tah a, siltah(solid matter) ahing suoh hi. Tuami âhsi sungah Hydrogen hûizâng nempi a om hi. Âhsi sung pen sa séngséng ahimanin Nuclear Reaction pieng hi. Tua âhsi husa pên sa séngséng ahiman in, Hydrogen gas(hydrogen huizâng) pangin(tel in) Nuclear Reaction(Lâilung Pâwhna) ahing piengkhie a, Hydrogen huizâng khu Helium ahing suoh a, tua bân in, Photon ahing piengdoh a, a’ng kithêzâh hi. Photon khu vâh mal ahihi. Tam banga reaction a’ng pien chiengin,Hydrogen huizâng khu Helium in a kikhêl a, tualeh a kâl ah Photon=Light(vâh) a kithezâh a, tuachi in, vâh ahing pieng hi. ahing um hi. Tam bangin, âhsi ahing piengkhie(born) hi. Azieh ahileh, âhsite lâilung(core) ah Nuclear Reaction pawh zing ahiziehin tua Nuclear Reaction in amaute a vâhsah tawntung hi. Kum tampi (billion) a’ng kiveizou chiengin khum âhsite pên a vâh uh a hing muolthei a, khu-leh zong a mitthei (a sithei) uhhi. Bangzieh e, i chi leh kum sângtûl(billions) 5 tuom ahing kiveizou chiengin leh, a sung u’a Hydrogen gas ka ngîtngêt khu ahing kângtum beithei ahizieh ahi. Âhsi khat a mì(a si) díng chiengin tuami âhsi pen a lâilung apatin Nuclear Bomb pâwh mabangin ahing pawhzâh a, a’ng kitênkhezâh a, leivûi leh vutvâi a suoh zêl hi. Tua banga, âhsi ahing pâwhzâh chiengin a vânzawl huvâng (cosmic rays) thangvân awng chinteng ah a’ng kithezâh a,a’ng lâng zêl hi. Tuami âhsi apata hing lêng vânzawl(cosmic) huvâng(rays) khu gênzoulou khop a, sâ ahi. Khumi huvâng sa in a malam a, om leh kisung hinna nei kichi taphot leh, sing leh suongte kângtum beithei ahi. Tam banga âhsi,sisa (mitsa) khu Supernova a kichi hi.
BLACKHOLE(MUTZÎNHAWM)
Supernova khat a pâwhzâhzou ciengin a lâilung pên tumkhat in a kilomkhawm(collapse) a, a gawpthawpsuh a, a nêusuhta mama hi. Kintahin a gawpsuh a, gêntêna in, âhsi Km 500 sa khu mm 5 beh sa in, a nêusuh hi. Chipên i Nipi chiepha âhsi khat khu Supernova a suo chiengin bawling(football) nêunou khat maimai chie suohsuhdoh hi. Tam bang a suosuh chiengin Supernova pên gênzoulou in, a gih mama hi. Gravity(hûpna) teng a lâilung sungah a kilomkhawm a, silbangkimteng, vâhna nasan zong a mielgawp a,simzîn kohawm a suohta a, tuachiin a kûnga suohkha poupou silkhat(anything) leh vâh(light) nasan zong, a hîplûtmang(sucked in) hi. Tuachiin,vâh nasan pîtzoulouna kohawm a’ng piengkhie hi. Tam banga supernova a’ng gawpsuh(collapse) chienga vâh nangawn pîtzoulouna kuo hawm khu Blackhole kichi ahi. Neutron Ahsi zong akichi hi. Zokam in, simzîn kohawm(black hole) ahilouleh mutzînhawm chia minphuo thei ahi.
SUN(NIPI)
Ei solar system(nipi huong) sungah sol giet a om hi. Tuami mun ah,Nipi khu âhsi ahi. Ei’a dínga âhsi nâipên Nipi ahihi. Leitung apat in Km.sângza(million) 150, a gamla ahi. A kigênsa mabangin Nipi lâilung sungah Nuclear Reaction a pieng ngîtngêt hi. Nipi sunga, Nuclear Reaction kihothot zing ahizieh in,a lâilung sung pên a sâ mama hi. A sâlevot digri 6000°C tuomlah tan a, a lâilung sâ ahi.
Vânsuisiemte’n(astronomers) Nipi khu telescope a a et chiengun tu-a i mit u’a, i mu uh, bang hiellouin, tuisan kihuol vungvung leh meikuongpi kilehleh(kâmkuongkileh=prominences) tawntung pieng ahi,chiin a mukhie uhhi. Tuachi a, a kihuol va vungvung chieng in,a sunga Hydrogen gas om pên, Helium gas in a kihleng a, tuachi’n a kâh ah Photon a pieng a,vâh a kithêzâh hi. Nipi sunga Nuclear Reaction pieng ahizieh in Hydrogen a pâwh chiengin Helium gas a suoh let hi. Tua hun tom kâl sungin photon a’ng pieng a, vâh a’ng om hi. Tam photon pên leitung lamah ahing lâng a, minit 8 1/2 zouin leitung ahing zâp(sal) hi. Photon pên vâh halthem(particle of light) china ahi. Mipilte mukhietdân in,kum sângtûl(billion) 3 apat 5 nga tuomlah chiengin tu-a Nipi khu ahing pâwhzâh díng a, Supernova a’ng suohta díng hi. A hûsa in solte a huzâp dínga a sung a omte a katumta dínga,hâwhtui sa in a luong mangta díng uhhi.
Tua hun chiengin leh,tuikângpite,Nipi pâwhzâh hûsa in a gawmangsahta díng a, sing leh suongte a kângtum díng a, hâwhtui bangin a luongta díng hi. Tua hun khu solte(planets) beini ahi díng hi.
Crab Nebula(Âisipi): 900A.D.lâi in China mipilte’n a na gieldoh uh hi. Chinate gieldânin suolam vântung ah âhsi vâhsiem mama khat a na mu u’a, tuami âhsi khu zân chiengin a tâng singseng a, lâi gieltheina khop in, gam chin a salvâhzou hi, chiin a na giel uhhi. Tam lâi pên Gâlpi Nina lâi in Holland gam apat in USA ah, a guh in a na kipolut hi. Arizona a vânsuisiemte khut ah a na tungkha a, amahaw’n a na kansui chiengun gintâtloupiin Crab Nebula sung a supernova khat a mukhiet uh toh a kituoh lienpai a, lamdang a sa mama uhhi. Tua hun lâiin âhsi mêlnêu khat a kimu pên tu hun chiengin supernova in a kimuthei ahi. Chinate mukhiet apat USAte mukhiet tan kum zakuo(900) sung lut hi. Tam hun kikâl sungin âhsi mêlnêu a, kimu khu tu chiengin supernova mêl in, a kimutheita hi, chia a’ng thei bepun kidang a sa uhhi.
SOLAR ECLIPSE AND PROMINENCES(Nipi Awval leh Nipi kâmkuongkilehte)
Khatveivei chiengin Nipi,Hlapi leh Leitung gûizang(line) tangtahin ahing om zêl hi. Tua chiengin,Hlapi in Nipi khu a liekhu a, hlapi hlîm pen leitung ah a tu hi. Tua hun chiengin,leitung zousie ahisihleh mun pawlkhat ah, khomielna a tung hi. Khum hun lâitahin Nipi pên a vom kêikûi a, a gei lah vâh hiuhiau a kimuthei hi .Tam bang siltung a’ng pien chiengin Solar Eclipse(Nipi Awval) a kichi hi. Nipi sunga patin hydrogen gas kuong a kilehtou let a,tuachiin Km sângsawm sângza gamla in a kilehtou valuoi zêl hi. Tuate khu Solar Prominences a kichi hi. Zokam in Nipi kâmkuongkilehte chia minvawthei ahi. Agol-aletdân pên leitung za sângin zong a golzaw a, a lienzaw hi.
Nipi hlapi leh leitung kiviel lele ahiziehin tam Awval pên sawtpi a kimuthei sih a huntom noukhatzou in, hlapi in Nipi khu a hlâkia a, a hlâkhiet lâitahin Nipi pên ahing tâng singseng kia a, khumi vângtâng pên Diamond ring effect kichi ahi. Nipi hûsa kilehtou khu leitung tandong ahing zâppha hi. Tua hûsate khu Solar radiation(Nipi hûsa) a kichi hi.
Tam nipi hûsa khu awng a,astronatte, a lên chiengun meisî kileh bangin a mu let uhhi. Apollo11 tunga, a na lêngsa Pu.Neil Armstrong, Pu.Edwin Aldrin te’n zong hichi bang meisî pheliplep a na mukha gêl hi. Mipilte’n satellite kâptou a, a suikhietzaw un tuate pên Gamma rays(hûsa) ahi, achi uhhi. Tam gamma rays pên Nipi Solar prominence(Nipi kâmkuongkileh) lah apata hing kipan ahi,achi uhhi. Hinna neite adîng a, hûsa pen a hoilou mama ahi.
Nidanglâi in, Nipi Awval a op chiengin tawm toh,dâh toh,zâmpi tum kawmin,thangpâi tahin a na pang u’a, ‘AW’ kûngah Nipi hlâdoh, hlâdoh mêngmêng in, chiin a na kikou let uhhi. Amahaw gintâtdân pên khu hichi ahi. AW kichi hlagâu gilou khat hi chiin a um uhhi. Tuami hlagâu gilou in khun a huntun chiengin Nipi a man zêl a, a pumval let ahi, chi’n na um uhhi.Tuazieha hichi banga nipi,hlapi a’ng op hun chiengin, tawm toh,dâh toh zothâu leh zâmpi toh a na pang zêl hi. Hlâdoh in,hlâdoh in,chiin, aw neisun uh toh a na kikou let uhhi. Hun tomkâlnou Nipi Awval sung ahiman in,Nipi vâng a hingtân kia chiengin ,mite’n a na kikouna uh pen lawching ahi, chiin a gingta let uhhi.
BLACK HOLE GOL MAMA 2 NI KISUTUO DÍNG
Galaxy nêuzaw 2 ni kigawmkhawm a pieng Butterfly-shaped NGC 6240(Pêngpelep mêl bang) Galaxy lâilung ah Black Hole gol mama 2ni kimukhie hi. Vânsuisiemte pawlkhat in Orbiting Chandra X-ray Observatory zang in tam Black Hole te a na mukhiet uh ahi. Tuate gêl pên a kivielkuol/kipeituoh ahi uhhi.Kum sâng zabi(several million years)zou chiengin ahing kisutuo díng u’a tua hun chienginleh a hûsate leh a hûpna hute uh huoisetah in ahing hlâkhedoh díng uh a, thangvânzawl chinteng ah a’ng kithêzâh díng hi.
Tam hûsate leh hûpna hute vânzawl ah, a kitênzâh díng a, tuitêu bangin vântung munchin teng a zâppha díng hi, chiin Dr.Gunther Hasinger,NASA vânsuisiem in a na gên hi. Tuazou chiengin ei Galaxy tan ahing zâp tungpha díng a, silbangkim teng khu mihingte muphâhlou leh teiphâhlou in a kinsah (wobbling) díng hi. Masanglâi in,NGC 6240 a na et masa lâiun vânsuisiemte’n a lâi ah vâh tânsiem mama 2ni a na mukhie uhhi.
Ahivâng in,Chandra X-Ray Observatory telescope toh a’ng et kia u’a a’ng sui uh leh, tua hûsate pên Black Holete apata hing kipankhie ahi chi,thu khu a’ng theikheta chiin Dr.Gunther Hasinger in a gên hi.
Tam bang, Black Hole kop(Binary Black Hole) om khu thangvânzawl a,a kimukhiehdoh amasapên ahi. NGC 6240 Pêngpelep sûn;Galaxy pên Leitung apatin 400 million(sângza) light years gamla ahi.
Light a lên chiengin second khat in km 180,0000 tan lêngpha ahi. Light year khat ahileh kumkhat sung light lêng in a phâhna/a tunna mun tan light year kichi ahi.
Tam Black Hole 2nite a ki-etchien chiengin tua Black Hole khat chiet khu a lêtdân ahileh; ei Solar System sung lam a, om leitung apat Mars sol tan chiepha ahi. Amani khu light-years 3000 tan a kigamla chieng donga, kivielkuol kipeituoh gêl ahi uhhi.
Tam banga, Galaxy nêuzaw 2ni, NGC 6240 Galaxy lâilung a, a kigawmkhawm na díng
gêl pên ahing tung díng silkhat etsahna ahi. Tua khu bang e? i chi leh; mâilam chiengin leh ei Galaxy -Milky Way sunga sângza sângtûl sânga tamzaw simsiênglou âhsi omte
leh Nipi hing kiphutuo(kidêngtuo) díng u’a, Black Hole hing suoh sieng díng matheisahna ahihi.
Vânsuisiemte gintâtdân in,kum billion(sângtûl) 4 li zou chiengin Milky Way Galaxy leh Andromeda Galaxy tegêl ahing kiphutuo díng u’a, ahing kigawmkhawm díng u’a, tuachi in Black Hole khat in a kigawmta díng gêl hi. Dr.G.Hasinger gêndân in,tam bang kiphûhtuona hun chiengin,mihingte leisiet ah a om nawnta sih díng uhhi. Tua ahimanin, lunggimna tahtah nadíng bangma a om sih hi,achi uhhi. Kum sângtûl(billion) 3 tuomlah chiengin Nipi khu a pâwhzâhta díng a, Supernova a suohta díng hi. Tua zouin, Black Hole nêunou khat a suohta díng a,sil nêunou khat in a omta díng hi.
By Philip Thanglienmâng
HÂM MANPHATDÂN
Mihing khat in a mimal khankhietdân leh ama gamtatdân dungzûiin hâm a zang let hi. A neulâi a pat a a let tanin a theidohte toh kizawitawnin hâm a zang let hi. Hâm hâusa leh hâm upa (guollûi hâm) chite tam na mun mihing pawl sungah thuteng tampi a nga hi. Mihingte maimai in mutheilou thamtheilou, lungsim sunga omte ngaituonate a gênthei uhhi. Mihingte lungsim a om ngaituona leh lungsim toh kilebul silte zong a gênthei uhhi.
Thugêntênate,kigêntênate,kitêtuonate hâm hâusa lah a,mi khat a pien leh a hâmzah dân khumi mihing pawl in a pui hi. Alelam ah hâmkhat sunga hâm upa(guollûi hâm) hâmzahdânte suichien lei,theichien lei,tu-a mihingte hindân ngaidân tuotdân leitung mudân,nam peidân,khoheidân chite a kitheithei díng hi. Hâm khatpou khu thugênna,thukupna,thumopna leh kigênna guoh a, kizang hilouin, leitung damsung a,theinate guoltupna in a kizang zêl hi. Hâm kichi thu leh late,tanchin, thuthang guoh gênna ngen hilouin eima leh eima kigênna in zong a kizang zêl hi. Lungnopna, lungthahna, lungzuonna,lunggimna chinteng gêndohna leh pulahna in a kimang let hi. Leitung i mudân, i chiemte dânte leh i ngaisut dânte leh i tuot dânte a pui hi. Hâm in leitung a, i hindân leh leitung i mudânte uh ahing theisah hi. Theina, muna, tuotdân khu hâmpawl tuomtuom ah a tuomtuom in a pou let hi. A hâmdân dungzûiin mite’n a tuotdân a mudân leh a theidân a nga let uhhi. Mihiemsuisiemte’n(anthropologists) a gêndân un, tam leitung ah hâm tampi a om hi. Hâm khat poupou in khu mihing mudân a pui a, a piendân, a pui zûi a, a gêndânte a pui hi. Hâm zousie’n mihingte ngaituodân, opdân,gêndân chite a sukha hi. Mihingte lungsim ngaituona,ngaituodân kibahlouna khu hâm kibahlou zieh ahihi.
Hâmzahdân khu khovêl opdân leh tuotdân toh kizûiin,a tuomtuom in a tuom op chiet hi. Hâm in mihingte a pawl opna ah lemtah leh kituohtahin a hingsah thei hi. Kituona(unity) díngin hâm khat a poimaw hi. Hâmzilna apatin eima mimal ngâidân maimai dihdân dihloudân leh midangte dihdân dihloudân ngâidân I lungsim sung u’a, i puohte uh i sumangthei díng uhhi. Eima silbawldânte tawndânte maimai dih kisahpina leh kipâupêngpinate i hlasuothei pan díng uhhi.
Eima leh eima maimai kidihsahna leh midangte dihsahlouna tualeh dihloutaha i muna pên hâmzilna apatin i subeithei díng uhhi. Lungsim nêunate, kisahtheinate leh eima maimai mihina kiletsahpi leh kingâisângpi maimai a, i ngaisutnate uh a’ng beitheita díng hi. Tammi hâmzilna apatin midangte ngaituodân tawndân peidân chite i theithei hi.
Hâmzilna neite’n midangte hâm pên simmawna lungtang toh a ensih díng hi. Hâm in i lungsim ngaisutdân a thuzawthei hi. Hâm kichi pên tawndân toh kibang a gêlthei gige ahi. Azieh ahileh, hâm apatin mihing hina a chien leh a chienlou a kithei khenthei hi.
Tuazieh in, hâm khu tawndân siengset chia zong minvawthei ahi. Hâm pên mihing pawlkhatte opdân leh tawndân tângpi kawmu leh kêmbittu ahi. Tawndân kêmbittu khu hâmzah ahi. Tângthu-tuonthu leh sahkhuo biehdânte khu hâm in a na puo a,tualeh a na kêmbit zing hi. I hinsung un hâm i hâzah mama uhhi. I tou ,i din leh zong kamteng /thutengte, i hâm leh zong thuteng/kamteng; i hieng i sante toh kihouna un hâm i zang let hi.I lawm i guol toh i kihou chiengin hâm akizang uhhi. I damsung a i mute uh hâm tellou a,a khietna minlou/buchinglou ahi.
Sing eh uong min, nâtate min, pâhte min,gam min, sate min, vasate min, ante-louhingte min, chite khu hâm tellou in, i gêndân leh i theina uh bukim zoulou hi. Hâm apata a thutengte i matchien malâisie tuate pên eima mimal lungtang sunga om maimai leh têng maimai lel ahigiap a, i lungsim ahing khoithei sih hi. Hâm pên theinate,kihoutuona khutlâi/vanzah(tool) khat ahi.
Hâm pen nasepna khutlâi leh vanzah ahi. Kihenêmna,kisolna,kihâuthângna, kilungthah suona, kidêhna,kigâlna khu hâm apata hing kipankhie ahi. Pawlpi sunga hâm nasep masapên ahileh; mi leh mi naseptontheina, tualeh kihoutheinate piengsah,tualeh kihuotnate leh kimudânate kiemsah leh pungsah zong hâm ahi.
Hâm theina in mihingte lungsim peidânte leh pawl sunga mite ngaituona a theisah thei hi. Hâm leh mihing hindân kikhenthei lou ahi. Hâm kichi mihingte tawndân khat ahi. Hâm in khoheidân leh tawndân a káwh hi. Tawndân tângthu zong a ensah hi. Hâm in nam khat tângthu-tuonthu a’ng hilchienthei hi.
Hâmzahdân apatin mihingte hing puodohna leh mênkhietna uh a kinuasuithei zêl hi. Hâmzahdân tuomtuom apatin mihingte hing kipatkhietna leh a kinâidân uh a kisuichienthei a tualehzong a kimuchienthei hi. Hâm khu suikhietthei ahia,pilna dangte banga sutthei khenkhietthei tualeh têthei a peidân tângpi khat mukhietthei tualeh dânbawl thei ahi.
Hâm in nam îtna zong a tunthei tham a, nam khat a’ng hât chiengin a hâm uh zong ahing kithêzâh a, mite’n zong ahing thei simkuom u’a, tuachiin ahing khangtou uhhi.
Europe gam a, nambing neu tampite’n a nam chiet uh ahing puotha lâiun, a hâm chiet uh ahing ngâi poimaw u’a tualeh ahing puothakia chiet u’a ahing ziltha chiet uhhi.
Hâmzahdân apatin nam khat hina, mi khat hina, sa khat hina a kawmu a ahing hilchien hi. Hâm in pawl hina khu a kêmbit zing hi. Malâia Magyar mângte’n Magyar hâm a theinawnta sih u’a a theilou ziehun Hungary Innpi sungah Latin kam in thu a gên let uhhi. Azieh ahileh, German theinasasa in zong khumi German kam a zang ût sih uhhi.
Tuachi in, Magyar,Irish,Lithunia, leh nam dangdangte’n kumza hun sungin amaute kamzah uh a kipuotha chiet u’a,tuachiin, a na khangtousah uhhi.
Kum tûlli(4000) vâl mangthangsa Hebrew hâm pên Israelte’n ahing puothakia u’a, tu’nle Israel gam ah Hebrew University a omta a, mi tampite’n Hebrew hâm a zilthakia u’a a theita uhhi. Hebrew pên Israelte Official language(Hâmpi) in a zang ta uhhi. Hâm sisate ahing hindohthei apata i thei díng uh khat ahileh,hâm puotha leh kepbit a poimawdân a kimuchien hi. Lâisiengthou sungah zong a kimukhie hi. Israelte’n Jordan luipi a kân lâi un Gileadite’n ‘Sibboleth’chi pouma miteng khu a thatliata u’a, nânleh ‘Shibboleth’ chi miteng khu a hinkhawi uhhi. Hâm ahileh mihing lungsim leh ngaituona(philosophy)ahi.
By Philip Thanglienmâng