Friday, October 3, 2008

ZO THUPILTE(Zo Proverbs)

By Philip Thanglienmâng

ÂHBU LOU KÂNG IN GAMMÂNG LÂI A PÊ

Thu tamna mun ah akijang hi.Ahbu lou ahileh loupa kuongbai mama ahia, meisi khat atuhkhâh leh kuongpai ahi. Thu limlou khat leh thu neunou khat a kigênggên leh lênglêng in thu liensepi khat suoh china hi.

ÂHPI IN NE TALUO VÂNG A CHI LEH KILAWKHU=dugawl sêngsêng shi theina ahi, du-âm tânna, mi huoiham vângsie. I lawptawp, i huoiham sêng leh i mu dîng, i nêh dîng teng toh kipêl leh kitân.

ÂHTA MANG KUON KITUTU=âhtate aman kuon chiengun akitutu uhhi.Tuachi mabangin mihingte zong aman kuon chieng uleh kituomawna,kiphunsanna,kihâuna in adim hi.

ÂHTUI SUNGA A KÂNG DÎNG LEH A VOM DÎNG KITHEILOU=thu magên gênna in akijang hi.Thu adihna tahtah theichien loua mawhgên atung nâilou akilawm lou phiel a thu mawh gên.

ÂIPI SAWIVA(SÎHVA) LEH A NOUTE SAWIVA(SÎHVA)=nu leh pate a thudih sihleh tate zong thudih lou, nu leh pa in zuou a gênhât uhleh atate’n zong zuou gênhât.

BÊL A KÊ LEH VA-ÂHTE KIPÂH=mihing khat vângsietna ah khun agâl,amêlmate kipâh. BUIPI LEI NGIET ZONG A KHAWLTHEI=mi toh kilungthahsuona kihâuna,kilungnopmawna,kisietna chite kilemna ahing kibawl leh khongâi vingveng a zangâitah a kingaituo dîng.

BÊL A ZU BANG KIPUO CHIET LEI PIENGPAN LÛNLÂI TANGZAW VÂI=kideisah chiet lei lienzaw vai.

CHIENGKOT LEH MANKHONG KITUOH=salampi,muolhawm, singhawm sa suonuomna lampi khu chiengkot ahia, mankhong khu thâng ahi. Gintâtloupi a, poimaw hunlâitaha mi dei khat toh kituohkha a kinung. Apoimawna mun a kizangtuo genna ahi.

CHILLUM VALSUH IN(NA CILLUM TOH VALSUH IN)= Thu leh la i deilou banga a'ng pien a, a'ng op tâh leh zong, theisiem hâmhâm sawm têi in cina ahi. Na thangpai na lungthahnate ip siem inlen, kitheimaw bawl in .

CHITHAH NUPA TUNGNUNG KITU VÂNLI LÂI AH MANG= hieng leh san, innsung khat,chi khat zât khat let dîng kitutuna u’a, lel law uh, koima zouzoulou a mangthang uh china ahi.

DU-ÂM TÂNNA=huoiham ngawlna ahi.

DUMDAL NGA LULOH BANG=pil khollou, mimaw, ngaituona bei mi. Mite silbawl hoi khat susie a pangmi, thu khat poupou supoinoh mi toh kigenna ahi.

ÊH TAM SÊNG VOHPI IN KHAWNGZOU LOU=thu leh la a tam sêng leh bangma a zie a pawl lâh dîng omlou.

GÛL LÛT SHI MI LÛT SHI LOU=gul innsunga alut leh kithat teitei hi,hinanleh mihing khat in ngaidam ava nget leh akithat sâm siha akingaidam thei veve hi.

GÛNGÂL MEIKHU NUOM TUOM(MEIKHUT NOP TUOM)= khuolzin chienga chimaw tuohkhate’n ami-asa khat akituopi a tua mipa/minu ana houpi ahilouleh ana panpi noptuom mama.

HIMA(MEIMA) LOU AH THOU TULOU=Aziehbei in thu leh la pienglou hi.

DAWNKÂI PHUT MASAPÊN=a pantu, khosât masapên, amasapen, atâpen.

HAKÂI PÂHTÂT LUNGVEI=hoi kisah khat zong ana hoilou thei, ahoi dînga gintât mama mi khat khu ana sethei.

HUN LEH TUI LUONG IN KOIMA A NGÂH SIH=hunkhawl theilou, hun a peipei a,tui zong a luongluong hi.

I THEINA TEM BANG TAWI CHIET LEI=kiphatsah leh kiletsah chiet lei.

INNGUO HÂLOU GAMGUO HÂ=kep dîng lawm u leh nâu kêm lou a huot bawl leh muda a, tualeh a gamlazaw leh a keplou dîngte a kep khu innguo hâlou gamguo hâ kici ahi.

INN THU LEH GAM THU KITUOHLOU=innsunga annkuong îmkhawm laitah a vaihawm khawm a thu gelkhawmte toh kholai leh khuolgam a thulakhawmte peikhawm in kizang khawm theilou.

KAMSIEM IN SIELLEI SANG=lieuna pânna dîng mun ah kiniemkhiet leh kamsiem taha i vatâu leh sielpi lieu dîng lâî zong ahing kingaidam thei hi.Thupha tawi mêtna ahi.

KAM SUNG A LEI LEH HA ZONG KIPET(kikei)=Kam sunga lei leh ha zong a kipê thei mabangun innkuon sung mite zong a kihâuthei u’a a kinuathei zêl uhhi.

KHATVEI LAMHLANG TUON KHILLOU KOIMA A OM SIH= mawneilou leh khiellou koima a om sih china ahi. A bukim, a chingkim koima omsih china ahi.

KHUP IN KHÂ A KHÊL NGAI SIH=tung-ate thu niellou dîng. Tate’n uzawte demlou dîng, nu leh pate demlou dîng. Ni mu masa hla mu masate kidemzoulou.

LOUTUL IN ZONG SANGGAM SUI=na zousie ah sanggam lâîzom sui masah leh bulbawl ngai china ahi. Loutul nua a kitawpsan dîng kumin patlei dîngin kibawlkia hi. Inntêhte innhlangte, tanute in adeina munmun uh patlei dîngin kihawm masa hi. Ama un a kihawm zou chiengun midang adei a opleh a pebep uhhi.

MÂI GUI AH ÛM GA NGAI LOU=phung khat apatin phung dang kihlengthei lou china hi. MEISEL KHAT IN LUI NI TÂNTHEILOU=mihing khat in touni(pu ni) a neithei sih, sepna khatpoupou a i tantawh a lungkim dîng.

MI LUONG LEH DOL LUONG MANG LOU=mouman piehlou a mâîthei maimai hilou china ahi. Mouman piehzoulou hilezong piehzou mâ tan a bat hi gige hi. Batmang omtheilou hiel hi. Mi thasa khat luongman om têitêi ahia, dolluong a muot theilou leh a muotha bangin mouman leh luongman mangtheilou china ahi

MI SINA DÎNG I BAWL LEH EIMA KISI=mi sietna dîng i bawl leh eima tunga tu.

MITTAW SIEL KHÂU TÛH=theinabei mipil sênglou khat in midang khat a deina lam ahilouleh a deilouna lama a puipui a, ahin a zui pa’n shina lam e chizong theiloupia amawh zui khu gênna ahi.

NAKE KAWI IN NAKE MÂM A SUONG=Nake kichi singkung kawi ahia, a bamêng khat teng a mâm, a tang zitzet hi. Tuama bangin nu leh pa lâîsiemloute’n zong tate lâîsiem a nei hi. Nu leh pa sapienhoilou in ta hoitahtah ahing nei uh gênna ahi. Mi bangmalou a kisimte zong milien hing suohthei veve hi.

NATANG ZONG A KHÎLKHÎL IN OM=a hâî a hâî, a bih a bih ahisihleh a bawngbawng a mi nam khat su ng hilouleh innsung a kikhendân gênna ahi. Be leh phung zong a hâîhâî in a om u’a tu leh tate zong a bawngbawng in a om uhhi.

NA TAWM MA IN NA TUHNA DÎNG EN IN=na khat poupou na bawl ma in ngaituosiem masa inlen theiloupi in mawh bawl si’n.

NÂUZAW MALÂN=Zawlou sêngsêng dîng man a, a hâtdân a kilang masa.

NGÂHNU HÊL IN PHOHBUL TAWI NGAI LOU=Nungah hêl dîngte’n a ngâhnunu a nga nuom leh kamsiem, kingainiemna, kampha, kamtui kamteng zanga ngâhnu a hêl ngâi ahi. NUMEI GÂI TEITANG NÂMTANG KUO,PASAL LOU VÂT IN TUOLGÂL DOU=Numei gâî pên shithei mangthei zing ahi. Tuachi mabangin singtâng louvât pasalpa zong shithei mangthei leh zâuhuoina adim ahi hi. Tua thamlou in numei naupaite vang thaltangpâî toh kigênte ahi.

NUMEI GILOU IN PHUNG KHEN=Mou gilou in apasal unaute ahisihleh a pasal be leh phungte a innsung u’ah bangtan ama hei khat a kidangkoisah hi. Numei gilou in unau kituohte zong a kikhensahthei hi.

NUPI GILKIEL IN BUBÊL A KÊH, PASAL GILKIEL IN LOUMA A KÊH=Annhuon a numei pang ahia, innkuon khamkhop dîng ann tam huon i n ann bêl kêh hi. Pasal in ann khamkhop dîng louma lam ama mawpuohna ahi. Ann bu a khamkhop a opleh louma kêhlet pen mam mawpuohna ahi.

PHELUM(THELUM) PAWTNA DÎNG LEIKHA’N PET(KEI)= Mi khat letna dîng leh lalna dingin pawlkhat in pan ahing halâh ngai ahi. Khantouna dîngin mipil khat in a lampi a siel masah ngai hi.

PUTE LEH GITTA IN CHIEM MASAPÊN=Tângvul/buvul a tuipum masang apatin in gitta in neipai hi. Tâng a min chiengin kila a,alâh masah pên uh pu zu dîngin kibawl hi. Tângzu/buzu a bawlzou chiengun pu zu sup/khol puoh bawl gige ngai hi. Inntêhte’n in tâng a nêh masangun gitta in chiem in pu in zu chiem masapên china ahi. Pute zadân leh gîndân kigênna ahi.

SAKHI API A SAN LEH A NOU SAN=Nu leh pate optandânte khu tate’n abawl u’a, a nu leh a pate bawlteng khu a tate’n a bawl nuomse hi. Nu leh pate a hoi uhleh tate zong hoi.

SAKHI NGALTA AH BANGMA BEH LOU=sakhi ngalta nêu mama leh pan mama ahia, tuanah a tel nêhkham beh lou hi. Tuachi mabangin mi khat bangma hina leh letna neilou khat ama leh ama kiphat, kipoh leh kiletsah hilezong bangma a thupina omlou.

SAKHI THAT LOU NGALTANG TUM=Ngaltang khu sa mathasa mama ahia, sakhi pên ngaltang sânga mat bailamzaw gînhuoilouzaw. A siemna bukim neilou a, sângpipi tun sawm. Lâîsiem loupi LDC zong mujoulou nu/pa khat IAS,IPS hisawm mawh. Dangka 100 zong neizoulou mawtaw leisawm mawh.

SAME IN HLUM TALUO VÂNG A CHI LEH AM(MAH)= Same kichi singga zât khat ahia, a ga pen humtuoh mama in a kilang hi. Ahivangin a kinêh chiengin hum lemalah in mah phelphul hi. Mihing in hoitaluo vang a chileh sietlaw. Sil khatpou khu a vâlkâî i bawl leh hoilouna tunthei. Na khatpou a tupdân ase zosop a ahing pan chiengin tami thupil kizang hi.

SÎNG IN A THAH KHELOU(KHIEMLOU)=Sîng khu a thah ahia, heima pou ah kitu leh zong a thah veve hi. Tua mabangin migilou, mihângsan khat khu heisungsung ah om leh zong a gilou thou a, a hângsan veve china ahi. Numei gilou khat a kihlentheilou gênna in zong a kizang hi. A ngaingai bang veve cina ahi.

SIA ASAT LÂIPÊT IN SÂT IN=Siakhêngte sia khu a sat lâitahin a nop dândân un a khêng uhhi. Tuamabangin tate bangkim zil hun a hipêt a zilsah dîng ahi. A hunpêt a, hil dîngte hilchien dîng ahi. Thu khat la khat a kithan vengvung lâitaha ngaituo paidîng china ahi.

SIEL ÊH TAM SÂNG IN Â ÊH UIZAW=Mihing tampi mawh op a lunglut tahta lah omlou nasem pei lah omlou sângin mi tawmnou khat lungkituohtah a nasep lawching zaw cina ahi. Thu leh late tampi mawh gengen a tahtah lah omlou, thugen mi tam mama zui mumal omlou.

SIEL SI NUA A SIELDÂI KÂI=Topi in asiel neva chia sieldâi kai sawm a siel topi a’ng tawzou bepa khanglou pan in, siel khumna dînga siel dâithaw bawl china ahi. A kikhêlnua a khanglou pan in a kivênna bawl bep china ahi.

SIELTAL TAGA LAWITAL TAGA KHATVEI KILE=Ganta tagate a neu laiun a kapkap u’a, hinanleh ahinglet chiengun a hâtpen in a pangthei uhhi. Tagate, misimmawte, mizawngte, miliengvaite, ni khat ni chienga hing lienthei, hausathei, nopsathei, ahi u’a koima simmawthei a omsih hi.

SING A PÂH ZOUSIE GA KIMLOU=Mihing khatpou khu a thudih leh thuman dînga gintâtpai lou dîng. Gingta bai si’n china ahi. Mi kamsiem, mi khatpoupou tungah kinêm pai si'n.

SING UMLOU NA’H GUO KIMANG=Sil khat a kilawmtah a om sih leh adang khat kizang china ahi. Lamkai ding dei bangtah a siem apil a chingkam a oplouna mun ah siem in siemsih leh zong mi khatpoupou lamkai dingin a kipangsah china ahi. Innkhuom gil oplouna mun ah guo a kizang china ahi. SUONG KILIALIA IN PANNA A NEI SIH=Suong a kilialia chienginleh a putung ah bangma a behthei siha a mâm pingpeng hi. Mi thudihlou zuou leh nâl a kipei koima’n thutah a a simloute khu a tawpna ah panna neilou ahi.

SUONGPI SUONGTA’N A THEH LEH A KIP=Suong kiguol chiengin suongpi maimai a pang sih a, suongtate’n zong asuong golte a theh kinkan u’a tuachiin a det uhhi. Tuachi mabangin a neu a lien a pankhawm leh nam khat,ahishleh mihing pawl a det hi. Panna neilou mi di’a bang hilou simmawpen zong midangte’n ahing hanthawn a a panpi chiengleh panna ahing nei a a simtheipen leh muonpen in ahing umthei hi. Khosung a hausa khu hoitaha nautangte’n ahing panpi leh khotêndân leh giehdan ahing kitup china ahi.

TAGA SIEL NEI LAMPI GEI AH KUOL=Tagate ahing hausat chiengun a nei a lamte uh mite mu dingin atalang zel uh ahi. Mi kiphat, mi kipoh, mi kihausasah, kipilsah, kihoisah china ahi.

TANU GINTÂT ZAWLGAI=Tanu gintatpen in innsung muolphouna hing tun china hi. Mi gintatpen zong gintat bang ana hilou,mi khat hoi/pha i sah mama zong a giloupen ana hithei mawh.

TÊNGKOL PANGKHIEL TUITAWANGÂH=Mi kihisah, kingâisang mama, deitel mama,mi bangma a simlou a’ng kieh tahtah bep a, thuohla mama zum leh dai toh kidim in ama leh ama kipâmsedoh tualeh mite toh kipawl ngimta lou china ahi.

THEINA TEM BANG TAWI CHIET LEI=kiphatsah leh kiletsah chiet lei a kithupi ngai vawt sih dîng hi. Ei mama theina ciet suong lei, i nam i n a lel dîng hi.

TINGTONGPA’N AZI DONMAN LOU IN DIELDIEL IN KHUONG LEH ZÂM KÂI=Inn leh lou donlou a noplen, nopva, vah lele zu leh sa nene mai a zi a ta donmanloute genna ahi. Mi duhdahlou.

TUIPI THÛH A SIP DÎLDÊL=Mipilte a kamtam sih u’a,thu amawh gengen sih u’a, a hun uh a tun chiengin agenpan u’a tuachiin mite’n apina uh ahing theithei uhhi. Dihtatna khu a kimuthei pai siha awl-awl in a hing kilang hi.

TUIPI NÊMNÊM LUONG KUO TÂI=Tuipi ahing sua vanglah chiengleh a hat mama a, tuitan mite a tawmang thei hi. Tuachi mabangin, mi nunnêmte, mi lungtuolte ahing lungthah tahtah chiengleh a kikhamzou sih u’a, a huoise mama uhhi.

UIPI VÂHHÂT IN SAGU BAWH TUOH =Sum leh pâi suisuite’n sum tam leh tawm leh a mu teitei uha, septheithei semte in sepna lam ah tam in tawm in lawman a mu uhhi.

VOHKHIEL IN VOHPI KUL NGÂH A SUON=Moutha gilou khat innsung a hing kithuneisah chiengin a innpinu(a pasalnu) asuonkhie a,a deldoh china ahi. Mounu khu vohkhiel toh kigente ahi.

ZU HAWM HAMPHA SA HAWM HAMSIE=Sa a beithei ahia, Zu pen tui a kikhupkhup zel a, mizousie’n atangkim thei let hi. Tua zieha sil khat poupou na bawl a na deina banga ahing up sihleh lunghimaw lou dinga ngaisiem mai dîng ;china hai.

ZUM LEH SÂILI IN KOIMA SI LOU=Zumna zieha sep dîng, gên dîng, bawl dîng, tawpsan lou dîng. Thagum a sep dîng a up leh sep mai dîng zum lou dîng china ahi.

GUOLLUI HÂM(Old Cultural Vocabularies)

By Philip Thanglienmâng
ÂI=siempu in azah thusim,khamthei leh guithei nêh leh dawn sil.
ÂI-AM=lungvâi,lungmaw,tavai.
ÂIKOHÂN=âipi akuo a hângsantah a apan bang a mi koipou khat a khosung-a vêngsung a hângsan ngam tualeh kipâusah apulam apawt chieng a meipuoh mama.
ÂIKOPAN=âikohân toh kibang ahi.
ÂILUMSUON=âilum kichi âi chikhat ahia,atahsa nip,nêm leh dêngdel mama khat ahi. Mi koipou a âilumsuon akichi chienga tuapa/nu khu ahing menmen, atêng hâmhâm inntên
dân leh innsuondân kitûplou gênna hâmteng ahi.Ama’n a inntêndân âilumsuon suon ahi.
ÂIPADAN=âipadan khu âi apû pan mama leh tha neilou âi chikhat ahi.Mi thasie-thada mama khat khu mi âipadan toh kitêkâh let ahi.Âipadan na bangchi e.Âipadan na bah.
ÂISA=sa,siempu in phuisamlusa sa.
ÂITÂMVA=âitâpva banga vâh,tâpva,tupna nei lou a vâh,motva.
BÂNGKUO=innsung,innkuo,innpi.
BAWMTA=zumna,dâna sêlna dînga mi kithuokhawmte bawmta akichi uhhi,kipanpituo mite.
BEHIENG KUM=Kumthum dan sim,kum thum kigawm.
BÊM=nâng apata kiphan silkuol bu koina van.
BÊMTHAW=bêm,nâng a kiphan silkuol bu koina van.
BENG-LEH-BUNG=poimawna munteng a pang mi china ahi.
BIEHNA=kithoina siemzah leh Pusa kûng a tâuna.
BILVU=thunun,thuhil,omdân hil.
BILVULOU=huhillou,thununlou,omdântheilou.
BUATHAHBAWM=numei vanzah bawmlângta nêu.
BUATHAHNIEH=silnieh,silnîn.
CHIGAM=inn sung a têngteng shigam hâh-leh-suon mang..
CHÎNG=ta neitheilou,nâupâitheilou,numei nâu pâitheilou khu achîng kichi ahi.
DÂI PÂM VUT KHU=mijawng-mingâu,mihon lah a om ngailou.
DAWN=nasepna hu/panpi.
DAWN=gopêng a kibawl,zu tâtna/khâina leh dawnna kizang vanzah.
DAWNKÂI=dawn,gopêng a kibawl, zu tâtna/khâina leh zu dawnna kizang vanzah.
DAWNSUONG=khangtou,seltha,taga hing mêngkhekia.
DAWNPHUTTHEIMI=tulpipa mi u-pa ahisihleh mi tâpên.
DEHSUOI=nâisâilou,himamalou,hidehlou,tângtung bailou dîng,gamla mama.
DUGAW=lunggul têntûn,nenuom mama,dei têntûn,ngâi sêngsêng.
DUMDAL=mawl mama,ngaituona tawm mama,taimamaw mama,thase mama,nâh felmaw,
DUOLDÂP=kizenmaw,tuontuol,mi phajoulou.
GAMGUO=gamlah a pou guo kung,innpi/innkuo lou,innsung milou.
GAMLUO=U-pa in pa neisateng atan khu gamluo kichi ahi,tapa neilou mi akhang man chienga a u-anâu inn aneisateng alâh khu gamluo kichi ahi.
GÂU=agu,akhonun g gu,sietna,gu.
GÂUKOU=vângphalou,hamphalou,kâmphalou dînga mim samsie.
GÂUSAM=gâukou,vângphalou,hamphalou,kâmphalou dînga mim samsie.
GÂUSAP=vângneilou,ahingmaw, apoimaw, ashithei dîng a samsie.
GÂUSAPNA=samsietna,shisamna,kamsielawna,hâmsietna
GIE=mul,vamul.
GIEPHUOL=gamva chieng ahisihleh mihonpi a opkhawm chienga giena mun.
GONGVÂH=phâhvâh,mi apanna omlou a kipumva thâu.
GONGSAN=nêh-leh-dawn lam a lawptawp,dugawhâu,dugawl.
GUOLPÂU=mi simmawna,kalphêt,phinna.
GUOLPÂU DÊHNA=mi simmawna dêhna
GUOLVÂH=mipi vâhna,zapi annluina,annzaluina.
HÂHKOL=sil gil mama a kisui; ngawng a kithuo van puohna vanzah.
HÂIKÊH=ûmgaw akikim a,kiphal hah kikhuotkuoh,mêtui hawpna kizang.
HÂIKHAT=bângkuokhat,bê khat sung a tulpipa phalna om leh om sih leh zong a innsung khat kihuoituom khu hâikhat ahi.
HÂNDÂLNA=Shivuijou azîngni in tu-leh-tate’n hântung sing leh guo toh îm bawlna.
HÂNKHUOM=salu leh âh giesawnte tâhna hântung a kiphut khuom.
HÂNLA=mipa khat in sa leh gâl amat chieng a kipohna, kiphatna, kitângkouna,leh ahânsanna etsahna dînga osângtah a alasah.
HIENGKAWM=Nu-leh-pa,U-leh-nâute vakawm.
HUGÊN HEHU=thupigên,uonggên,pigên.
INN SIENSUO=inntha kiluo masang a Pasien kûng a kilatna.
INNGAM=hâh leh suon bei,mangthâi, chibei,
INNGUO=midang,innpilou,innsungmilou.
INNPIPA=innsuongpa,inntêhpa,numei mouthasa apasalpa’ pa.
INNPINU=innsuongnu,inntêhnu,numei mouthasa apasalpa’ nu.
KÂU=misung a lutthei hagilou;zân chieng meikuong a lêngthei.
KHAKHAMVEI=shithei khop a lungkhamna leh zâuna lienpi tuoh.
KHÂNGDOH=Innsia/phâitom lang innsung bâng a pheisam biehna dînga tâunêu/lângnêu kidaw. KHÂUVAW=Zuphelpi,zubêl sâu khâu toh kiviel/kikat.
KHIENGKHAW=Kâusie in mi a mat chieng a kithoina chikhat.
KHITA=meipuoh,meidawi,kingamla,zâu,lâu,
KHONEI=zubêlnêu.
KHOU=dou,hou,hlou,lhou.
KHOUNGAWN=that, douzou,thatzou.
KIBÂNHÂH/KIKHAKHEH=abânbân a khatzou chienga khatpang.
KÎHTÂT=gîn, zâu.
KÎHTÂTNA=gînna, zâuna.
KITHADOT=abânbân a khatjou chienga khat pang.
KITHAHÊH=abânbân a khatjou chienga khat pang.
KIDAWILAM=china loupi achina akigên,chinatna neiloupi a china akigingta.
KIELLAP=hunlap,ahunlâitah a zahthei a om.
KIKÊLKI=kituohlou,kimatlou,luongkhawmlou.
KIKÊLGOP/KIKÊLPAWL=kigop maimai lungsim kûlmut kihiltuolou.
KISAKHIBÊ=kibêtuo maimai,bê tahtah hilou,khat-leh-khat phattuomna dînga kibê kou maimai,kingâina tahtahlou.
KISÊNGLE=Innsung ni mou kipetuo tuoh/kihengtuo;chîndân hoilou vawt.
KÎTA=zâu,gîng.
KOSA=mi khat ashi chienga mishikhuo a ajawpi dîng sa kithat tuami sa shi-uopteng nêh dînga kihuon.
KÛLMUT=lunglut, thûh, chia.
KUNTA=tam, innkuon mi tam, honching, tâ hâu innkuon.
LÂITA ZU=sizu, lâitazou a inntêhte zu sup.
LÂNGKHEN/VAIHAN=mi si chieng a pu a pang kosa huonpa.
LUNGÂHNA=kingapna,kingâhna,dohtu,tunna.
LUNGSHI=lungsim ngaituona bei,mi khatpoupou in azi ahiei ahisihleh apasal deizoulouna a nei khu lungshi kichi ahi..
LUONGHAL=Ngâhnu khat leh tangvâl khat akinun kuon u’a khat
lang pênpên innsung mi ashi khâhleh khu luonghal kichi hi.
MÊLMU=tupa a shi chieng a anu pienna apulamte’n amin manmawna dînga mêlchina van khat; teipi, bêlpi, khiba,chite apieh khu.
Tulâi in, Pi ahisihleh Pu a shi chienga van kipie khu mêlmu a kichi hi.
MISHIKHUO=mihingte a si chieng u’a atun masahna mun.
MÎMZU TÂNGZU NÊ=pawibawl,noptah a hing,guolnopbawl.
MOUSA=numei pasal neisa anuate’n avâihâhna sa pumkhat kiposah khu.
NÂHNÎTHÂM=lungkimmaw hâm,nuomlou hâm.
NÂHKAWNHÂM=lunghimaw hâm.
NGALTUNPI SALOM=deina mun pet/ât/lâi.
NUAKAWM=Numei khat in pasal aneijou hakhatnua a anuate inn avakawm khu.
PANGPA=zâuna toh dim,khita,kingamla,kimuonglou.
PAWNGPAN=khawhsalou a pang pâupâu,mite’n bangteng gên leh zong pang têntûn,dih leh dihlou,hoi leh hoilou mite’n bang achi ngâi diei,chi; ngaituona neilou a khawhsalou a mawhpan pâupâu.
PHUI=siemthu,Pasien ahisihleh pusa biehna thusim,thugûh,thusie- thupha.
PHUISAM=kithoina siemthu gên,thusie-thupha gên.
PHUNGSIMNA=satha chienga sa kihuon nâng a kisil ditdet,bête shigâl ahingpei poupou sa kipie khu phungsimna kichi ahi.
PÎEUGÂL=mishikhuo apat a mishite apei chieng u’a atunna uh luigâl;vângam.
PU SATHA=tute deisahna leh ngâinatna etsahna dînga pute sa kitha, sielkhup zatkhat ahi.
PUSA=Pu thupipên,Bê-leh-phung hing kuonna Pupa,Pienna pu-leh- pate.
PUSA BIE=pupa hagâu thoidam,pupa hagâu taisah/lungkimsah.
PUSA BIEH=Pupa thoidamna,pupa hagâu taisahna.
SALAM=kigapna sa kithat.
SALAM SÂT=mi khat akigap chieng a sa atha khu salam sât kichi
ahi.
SAM=hân,kou,phawh,hil.
SAM=lutung a pou mul bang.
SANG=sa,gamsa.
SANG=ei ban a pieng nau khu i sang kichi ahi.
SANGGA=taga,nu neilou,pa neilou.
SASAN THAT=sasan kichi sakhi sâng a gangjaw leh tâihâtjaw sa khat ahi.Sasan thatjou mipa khu sa zakhat that in ana kisim let hi.Sasan thatsa mipa khu khodou,ton chite a op chiengin sasan zu akidawnsah vatêh hi.
SÂULÎM=inn,innlîm.
SHI-ANN=mi shi chienga ann kilui khu.
SHILA=Nu ashi chiengin amanu pienna pulamte’n sa ahingpie uh a,
nu mêlmu dîngin innsung a om adeipên khat(tâubêl,khiba,
chite) akilâh khu shila kichi ahi.
SI-AL=âhsi,â’si.
SIEL=inn a kikhawi; gamlah a kiha lawital chie vêl pha ganhing vom manpha khat,nidanglâi in mouman ken in ana kisim let hi.
SIELPI SUNG KUON=tute;sanggamnumeite tate pouma pu adîngin sielpi sung a kuon ahi.
SIELPI-LEH-SALAM=Khosung a mi khat in tawndân palsan a opleh hâusa upate’n akilawm bang in sa alieusah uh khu Sielpi leh salam kichi hi.Salam pên voh tûhli têitêi ahi.

SIELSIH=pâubawl,bilsih.
SIEM=puongatna vanzah.
SIEM-ANN=siempu in kithoina abawl chieng a a ann donpên.
SIEMGÂN=puongân.
SÎ-LEH-BÂL=kituoh dîldiel,kikhentheilou,kingâina mama,ki- îttuoh,kipawl gige.
SISANPAL=numei khat in pasal aneinua a,ta anei leh sisanpal ahi.
SUL=nua,nung.
TAMALOU=vâllou,panna om zing.
TÂNG=tangvâl,pasal zi nei nâilou.
TANGKHAT=pienpi unâu sanggam nei lou.
TÂNGSÊU=hâusa inn a kisung tângtang,shie.
TANU SAGAW/SATHA=sanggam numei ahilouleh ninu sa kitha. TANUPI=sanggam numei tâpên ahisihleh tanu tapên.
TANUTÂPÊN=tanupi,sanggam numei tâpên ahisihleh tanu tapên.
TAPJÂNG=meitawna kimvêl laha munjâng.
TAWM=lungthu phuna;meitawna mun.
TAWMHANG=meitawn hanglam.
TAWMSAH=meitawna sahlam.
TAWNGPÂN=mi te kihâuna kikâl a thugên,mi tânga tâu,thum,ngên ngêtngut.
THAMAN=numei in pasal anei chienga sum dangka 2/- ahilouleh dangka 10/- apieh khu thamana ahi.
THEIPÊNG=nga matna gopêng,chi koina gopêng,tui puohna gopêng
TÂUMUI=tângthu,tuonthu.
TUONTHU=khanglui thu,tângthu.
TULPIPA=bulpipa,be-leh-phung sunga atâpên.
TUNSA=moutha nu beng kiposah.
UPA=khosung vâihawm mi.
UPÂ=sanggam tâjaw.
UPADI=dân,kipuihuoidân,tawndân.
VAPHUOLNOU=neita,mou dînga numei khawi.
ZUNGPI=bulpi,tulpipa.

ZOLATE PATÂTNA (Appreciation of Poetry)

By Philip Thanglienmâng

Zo late chi tuomtuom a om hi. Khenkhat toumunla pawlkhat sannemla, zangtala, lalêh leh adgdg a om hi. La pâtâtna i chi chiengin la khat sunga agui kichiendan leh dawng khat ah thuteng bangza a om e? chi leh a okaidan,athutengte kizawitawndan chite i genna ahi.

Tualeh tua la dawngte sunga laphuotu in bang ahing hil nuom ahiei chite khuoltuona ahi. A thu a late sungah hindan, poudan, khosahdan, nopsahdan, gentheidan, dana, kana chite leh adgdgte a tomkim a genkhietna khu La pâtâtna kici ahi.

Tuinle; tam anei La pâtâtna genkhawm vai:

1. a.Khangvaimâng leh tuon a pupa tongciemna kângtui munzang hi e.

b.Zo Gunpi leh kângtui minthang Atua tung Zota kuolsung chi u’a.

Apâtâtna 1: Tami la ahileh gamngaila ahi. Pu. Mang Cin Khup MPpu in Zogam a tapna a phuo ahi. Nidanglai a i pu i pate leh Kawlmangte a na kithukimna uh gamgi a genna ahi. Zogam gamgi pen Chindween gunpi apat Loktak dil tan a china ahi. Agui masa sungah kamteng(syllable) 8(giet) a om a,agui nina ah kamteng 9(kuo) a om hi. Tami la pen Zangta la kai ahi.

Apâtâtna 2:

2. a. Tuizum Mângkâng kîl bang hing khang, Zota kuolsung zil bang lîng e, Pienna i gamlei aw phal si’ng e. b. Pienna gamlei leh i Zogam kuom , Lal ka naw sansi’n hing zêl e, Ngalliem vontawi ka lâulou lâi e.

Tami gamngai la ahi. Agui masa leh anina ah kamteng 8(giet) chiet a om hi. Agui thumna ah kamteng 9(kuo) a om hi. Mangkangte ahing khanlet lai u’a Zogam a pawtpuo mihing ahingmat sawm lai u’a kiphuo ahi. Zote’n a pienna gam uh a it mama zieh u’a mi khut sunga alutsah nuomlouna uh laphuo ahi. Zogal lai a, Mangkangte leh Zote huoisetah a a kidouna u’a shisan-naisan luonna akitapna ahi. Hangsantahin ngaltang hat ma bangin a Zogam uh hung u’a, tualeh sina mi tampite’n a tuoh u’a, nanleh Mangkangte a zau mawngmawng sih uhhi.

3. Zângkhen kawlchieng ka tawi minthang toh Sang ka kap lentukuom a zâl,

Sang ka kâp lentukuom a zâl, Na bângkim na’i cin leh tuoi Na bângkim na uoi?

Apatatna 3:Tami hanla ahi. Agui masa sungah thuteng 9(kuo) aum a,a gui nina sungah kamteng 8(giet) chiet a om hi. Agui thumna ah kamteng 7(sagi) atawpna gui ah thuteng guh a om hi. Tami la pen gamvahmi pasal khat in athau tawi toh sa khat atha aphuona ahi. A u-a naute’n atangkim na uoi chia aphuona ahi.

4.(a) I Senam Zolei nunnuom, Mi lênna’n ka phal lou e, Pu lênna; tuon Pupa lênna aw e.

(b) Pu lênna tuon Pupa lênna, Guol toh sang muol ka suona, Sih vâng e, phal thei sih vâng aw e. Apatatna: Tami gamngai la ahileh Senam khuo midangte’n a kisim lai a kiphuo ahi. Adawng khatna a, agui masa leh anina sungah kamteng(syllable) 7sagi chiet a om a, agui thumna ah kamteng 10(sawm) a om hi. Adawng nina a, a gui masapen ah kamteng 10(sawm) a om a,agui nina ah kamteng 7 sagi a om a, a gui thumna ah kamteng 9(kuo) a om hi.

5. a. Pâlpum minthang bânzâl suosiem Cîn minthang, toh hei lawm e.

b. Ka kotnawl a zuo lunggin aw, Buollou lâukha ngâi ing aw e.

Apatatna: Tami la tang-ai ahilouleh sa-ai,ton la ahi. Aphuotu in a u-pa lutung a tuhpal hoi mama asiet a et cienga etlawm a sah thu a phuona ahi. A kot kunglam a et cienga a pa shisa a lungsim a hing kilang,angai mama thu aphuona ahi.Agui masa sungah kamteng 8(giet) a om chiet a, agui nina ah, kamteng 7(sagi) a om hi. Agui tawpna ah kamteng 9(kuo) a om hi.

6.a. Tuoi minthang leh khomuol lumsuong, Hânzei tawina’n lawm sa’ng e.

b. Hanzei tawina’n lawm sa’ng e, Sanggiel pawl toh lawm sa’ng e.

Apatatna: Tami hanla ahia, atapa in kamei gielnei amat a tapna ahi. Khomuol lumsuong dawna mun a, hanla asahna thu ahi. Kamkei gielnei ahing puoh tung zou khomuol suongdaw tung kikou zen a ahatna hanla asah thu ahi.

7. a. Sâumang kânkong ka kalni’n zângni diel e, Vuisâi luong sing bang lum e.

b. Lunggin teng maciengsuon ta’ng e, Vuisâi thângmuol ah suo’ng e.

Apatatna: Tami hanla ahia, gamvahmi khat in saipi a thana la hi. Sabeng a kuon saipi lien mama khat a mat thu ahi. Inn a’ng tun hun in ni a tumta hi. A samat pen tuongphei lai ah a siel hi. A hieng a santeng toh a ai-khawm a a nekhawm hi. Agui masa ah kamteng 11(sawm leh khat) a om a, a gui nina ah, kamteng 7sagi a om hi.Adawng nina ah, a gui masapen ah kamteng 8 giet a om a, agui nina ah, kamteng 7sagi a om hi.

Dohnate: Tam anei a late patatna gieldoh in.

1. Sien toh houlung ka kum a ,

Agin gimnei ka zâh aw, Kidang sa’ng aw e,

Agin gimnei ka zâh aw,

Kâmmei kuongpi a’diei maw?

En ngamla’ng aw e.

2. Santuipi vûm bang khawl kâl,

Zatam cieului gâlkâi in, Suon heita aw e...... Miriam selungdam kisa’n,

Sî bang nûi in nunnuom, Lâmtuol saita aw e.

3. Keila piengpan, ‘Zînkol tângsa; sal bang suoh di’n;

Sien aw nang vâng mu bang ngâi vêng e!

Mu bang ka ngâi, tung Lûnmâng aw; Sênnâu bang ei pom aw Zuonêm aw!

4. Vân sînnuoi a miza piengteng ‘Zîn in kêlsiel bang ei del den e! Lûnmâng Jesu Sien vontawi in phammawna daw-âi tawi lawm aw e!

5. Tai bang tênna sietlei tunga ‘Zin-in kêlsiel bang ei del den e! Zîng ka zinna, Sietlei tuol khie’n; thangvân vângkhuo tuong ka tun dîng; Hâi bang ngâhla’ng e!